Dấu hiệu bệnh ung thư vòm họng: hạch cổ, ngạt mũi một bên, ù tai và khi nào cần nội soi

Dấu hiệu sớm hay gặp nhất của ung thư vòm họng là một hạch cứng, không đau ở cổ (thường ở góc hàm hoặc dưới tai), kèm theo hoặc không kèm ngạt mũi một bên, khịt khạc ra nhầy lẫn máu vào buổi sáng, ù tai hoặc nghe kém một bên. Các triệu chứng này rất giống viêm mũi, viêm tai thông thường, nên điểm cần để ý là chúng chỉ ở một bên và kéo dài trên 2–3 tuần dù đã điều trị. Khàn tiếng kéo dài, hay được kể là dấu hiệu ung thư vòm họng trong nhiều bài viết, thực ra là dấu hiệu điển hình của ung thư thanh quản — một bệnh khác.

Vòm họng nằm ở đâu, và vì sao hay bị nhầm

Vòm họng (vòm mũi họng) là khoang nằm phía sau hốc mũi, phía trên lưỡi gà — muốn nhìn thấy phải dùng ống nội soi qua mũi hoặc gương soi đặc biệt. Trong khi đó "họng" mà ta há miệng ra thấy được là hầu họng, còn thanh quản (dây thanh) nằm thấp hơn, ở cổ.

Trong tiếng Việt phổ thông, "ung thư vòm họng" hay bị dùng chung cho mọi ung thư vùng họng, nên nhiều bài viết trộn triệu chứng của ba bệnh khác nhau. Phân biệt được giúp bạn biết triệu chứng của mình cần khám gì:

Nếu triệu chứng chính của bạn là khàn tiếng, đọc thêm vì sao khàn tiếng quá 3 tuần cần nội soi thanh quản. Phần còn lại của bài này nói về ung thư vòm họng theo đúng nghĩa.

Các dấu hiệu của ung thư vòm họng, chia theo nhóm

1. Hạch cổ

Ở khá nhiều người bệnh, lý do đầu tiên đi khám là sờ thấy một khối ở cổ: chắc, không đau, không đỏ, di động kém, lớn dần qua vài tuần. Vị trí hay gặp là phía trên cổ, ngay dưới dái tai hoặc sau góc hàm. Có thể một bên hoặc hai bên.

Hạch viêm do đau họng, sâu răng thì thường đau, mềm, nhỏ lại sau 2–3 tuần. Hạch không đau mà vẫn còn hoặc to lên sau 3 tuần thì cần khám tai mũi họng, không nên chỉ uống kháng sinh rồi chờ.

2. Triệu chứng ở mũi

• Ngạt mũi một bên, tăng dần, không đỡ với thuốc thông thường.
• Khịt mạnh ra sau họng rồi khạc thấy nhầy lẫn máu, nhất là buổi sáng.
• Chảy máu mũi tái diễn ở người lớn không có tiền sử bị chảy máu cam.

Nhiều người coi đó là "viêm xoang", dùng thuốc xịt, xông lá vài tháng. Ngạt mũi do viêm thường ở cả hai bên và thay đổi theo ngày; ngạt do khối u thì một bên, ổn định hoặc tăng dần. So sánh chi tiết các kiểu ngạt mũi có trong bài cách chữa trị ngạt mũi hiệu quả.

3. Triệu chứng ở tai

• Ù tai, cảm giác đầy tai, nghe kém một bên.
• Khám thấy tràn dịch tai giữa một bên ở người lớn.

Lý do: khối u ở vòm họng chèn vào lỗ vòi nhĩ — ống nối tai giữa với vòm họng — khiến tai giữa ứ dịch. Ở trẻ em, tràn dịch tai giữa rất thường gặp và hầu như lành tính. Nhưng ở người lớn, tràn dịch tai giữa một bên kéo dài là dấu hiệu bác sĩ tai mũi họng phải nội soi vòm để loại trừ khối u.

4. Triệu chứng thần kinh (thường muộn hơn)

• Đau đầu dai dẳng, hay ở một bên, vùng thái dương, đỉnh đầu.
• Nhìn đôi (nhìn một thành hai), lác mắt mới xuất hiện.
• Tê bì, đau một bên mặt.
• Há miệng hạn chế, khó nuốt, nói khó (khi u lan rộng).

Những dấu hiệu này xuất hiện khi khối u đã xâm lấn nền sọ hoặc dây thần kinh. Không nên chờ tới giai đoạn này mới đi khám.

Ai có nguy cơ cao hơn

• Nhiễm virus Epstein-Barr (EBV): hầu hết người trưởng thành đã nhiễm EBV và không sao, nhưng virus này liên quan chặt với ung thư vòm họng thể thường gặp ở châu Á.
• Ăn cá muối kiểu truyền thống, nhất là khi được cho ăn từ nhỏ: Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp cá muối kiểu Quảng Đông vào nhóm chất gây ung thư cho người, liên quan tới ung thư vòm họng. Bằng chứng với các món muối chua lên men khác như dưa, cà muối thì yếu hơn và không thống nhất; ăn vừa phải không đáng sợ, nhưng thói quen ăn nhiều đồ muối mặn, lên men kéo dài thì nên giảm.
• Người gốc Hoa Nam và Đông Nam Á: tỷ lệ mắc cao hơn rõ rệt so với châu Âu, châu Mỹ. Ung thư vòm họng là một trong những ung thư vùng đầu cổ thường gặp ở Việt Nam.
• Có người thân trực hệ (bố mẹ, anh chị em) từng mắc.
• Hút thuốc lá; tiếp xúc nghề nghiệp lâu năm với bụi gỗ, formaldehyde.
• Nam giới mắc nhiều hơn nữ, hay gặp ở tuổi trung niên.

Bác sĩ chẩn đoán thế nào

1. Nội soi vòm họng qua mũi bằng ống mềm hoặc cứng, gây tê tại chỗ, làm ngay tại phòng khám tai mũi họng trong vài phút.
2. Sinh thiết chỗ nghi ngờ để xét nghiệm giải phẫu bệnh — đây là bước khẳng định. Hạch cổ có thể được chọc hút bằng kim nhỏ.
3. Chụp MRI hoặc CT vùng đầu cổ để xem khối u lan tới đâu; có thể chụp PET-CT để đánh giá di căn.
4. Định lượng ADN của virus EBV trong máu: hỗ trợ chẩn đoán, tiên lượng và theo dõi sau điều trị.

Lưu ý: xét nghiệm EBV trong máu đơn thuần không thay thế được nội soi và sinh thiết. Kết quả âm tính không loại trừ bệnh nếu triệu chứng vẫn còn.

Điều trị và tiên lượng

Khác với nhiều ung thư khác, ung thư vòm họng rất nhạy với xạ trị, và vị trí sâu trong nền sọ làm phẫu thuật cắt bỏ khó khăn. Vì vậy:

• Giai đoạn sớm: xạ trị là phương pháp chính.
• Giai đoạn tiến triển tại chỗ: hoá xạ trị đồng thời, có thể kèm hoá trị trước hoặc sau.
• Phẫu thuật dùng trong một số trường hợp như hạch còn sót sau xạ trị hoặc tái phát khu trú.

Phát hiện ở giai đoạn sớm, khả năng điều trị khỏi cao. Đây chính là lý do không nên để một hạch cổ hay ngạt mũi một bên kéo dài nhiều tháng.

Trước khi xạ trị vùng đầu cổ, người bệnh thường được khám răng và chữa các răng hỏng, vì xạ trị làm khô miệng lâu dài, dễ sâu răng, và nhổ răng sau xạ trị có nguy cơ biến chứng xương hàm. Việc giữ vệ sinh răng miệng, uống đủ nước, tập há miệng hằng ngày giúp giảm di chứng.

Có nên tầm soát ung thư vòm họng?

Ở một số vùng có tỷ lệ mắc rất cao, sàng lọc bằng xét nghiệm EBV trong máu đã được nghiên cứu và áp dụng cho nhóm nguy cơ. Với người không có triệu chứng và không có yếu tố nguy cơ đặc biệt, hiện chưa có khuyến cáo tầm soát đại trà. Người có bố mẹ, anh chị em bị ung thư vòm họng nên trao đổi với bác sĩ tai mũi họng về việc khám định kỳ. Muốn hiểu vì sao có bệnh nên tầm soát, có bệnh không, xem điều kiện để một bệnh đáng được tầm soát.

Khi nào cần đi khám

Đi khám tai mũi họng để được nội soi vòm nếu bạn có một trong các dấu hiệu sau kéo dài trên 2–3 tuần:

• Hạch cổ không đau, không nhỏ lại hoặc to lên.
• Ngạt mũi một bên tăng dần.
• Khạc nhầy lẫn máu, chảy máu mũi tái đi tái lại.
• Ù tai, nghe kém một bên ở người lớn, đặc biệt khi được chẩn đoán "tràn dịch tai giữa".
• Đau đầu một bên dai dẳng.

Đi khám ngay nếu có nhìn đôi, tê mặt, khó há miệng, chảy máu mũi nhiều không cầm được.

Khi đi khám, kể rõ: triệu chứng ở bên nào, bắt đầu từ bao giờ, đã dùng thuốc gì, gia đình có ai bị ung thư vùng mũi họng. Thông tin "một bên, kéo dài" giúp bác sĩ quyết định nội soi sớm.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) – iarc.who.int
• Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) – cancer.gov
• Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) – cancer.org
• Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) – nhs.uk
• Bộ Y tế Việt Nam – hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ung thư vòm mũi họng