Cây móp gai: công dụng dân gian, cách ăn không ngứa và giới hạn của bài thuốc chữa gan

Cây móp gai (ráy gai, Lasia spinosa) trước hết là một loại rau đặc sản miền Tây: đọt non muối chua, xào, nấu canh chua, nhúng lẩu. Trong dân gian, thân rễ móp gai được nấu nước tắm chữa lở ngứa, sắc uống "thanh nhiệt, giải độc" và cả chữa viêm gan, nhưng những công dụng chữa bệnh này hiện chỉ có nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa có thử nghiệm nào trên người. Ăn như rau thì được, miễn là nấu chín hoặc muối chua đúng cách; dùng thay thuốc trị bệnh gan thì không nên.

Móp gai là cây gì

Móp gai, còn gọi là ráy gai, chóc gai, thuộc họ Ráy (Araceae), cùng họ với khoai môn, khoai sọ, ráy. Cây mọc ven kênh rạch, ao, ruộng trũng, nhiều ở Đồng Tháp Mười, Long An, Cà Mau. Thân, cuống lá và gân lá có nhiều gai nhọn; lá non cuộn tròn như ngọn mũi tên; thân rễ (người dân gọi là "củ") nằm ngang trong bùn.

Phần ăn được là đọt non, bẹ non và cụm hoa non. Phần làm thuốc theo dân gian là thân rễ, dùng tươi hoặc thái lát phơi khô.

Vì sao móp gai sống ăn bị ngứa miệng

Đây là điểm bài cũ bỏ qua, trong khi lại khuyên "ăn sống và bóp gỏi". Như nhiều cây họ Ráy, mô cây móp gai chứa tinh thể canxi oxalat hình kim. Nhai sống, các tinh thể này đâm vào niêm mạc miệng, lưỡi, họng gây ngứa rát, sưng môi, có người khàn tiếng. Đó cũng là lý do người miền Tây gần như không bao giờ ăn móp gai tươi sống mà phải:

• Muối chua: rửa sạch, tước bớt gai, phơi héo, ngâm nước muối pha đường vài ngày đến khi chua vàng. Quá trình lên men và ngâm làm giảm đáng kể cảm giác ngứa.
• Luộc hoặc chần kỹ, bỏ nước đầu, rồi mới xào, trộn gỏi.
• Nấu chín trong canh chua, lẩu: món chua cũng giúp dễ ăn hơn.

Nếu đã muối hoặc nấu mà ăn vẫn thấy ngứa cổ, tức là chưa xử lý đủ, nên bỏ phần đó. Trẻ nhỏ nhai phải đọt móp gai sống có thể sưng môi, chảy nước dãi, quấy khóc; súc miệng bằng nước mát, cho ăn sữa chua hoặc uống sữa lạnh thường làm dịu. Nếu trẻ khó thở, khàn tiếng, nuốt không được thì phải đi cấp cứu.

Móp gai muối chua: lưu ý an toàn

• Dưa móp gai nhiều muối. Người tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận nên ăn ít, rửa bớt nước muối trước khi ăn.
• Vại muối phải sạch, rau phải ngập nước muối. Váng trắng mỏng thường là men, nhưng mốc xanh, đen, mùi hôi thối thì bỏ cả mẻ.

Dân gian dùng móp gai làm thuốc thế nào

Các cách dùng được truyền lại và hay được đăng lại trên báo chí gồm:

Một số nhóm nghiên cứu ở Bangladesh, Ấn Độ và Đông Nam Á đã phân tích lá và thân rễ Lasia spinosa, thấy có các polyphenol, flavonoid và đo được hoạt tính chống oxy hoá, kháng khuẩn, chống viêm trong ống nghiệm hoặc trên chuột. Đó là bước đầu để biết cây có gì đáng nghiên cứu, chưa phải bằng chứng rằng uống nước sắc móp gai chữa được bệnh ở người.

Viêm gan, xơ gan: vì sao không nên tự chữa bằng móp gai

Bài thuốc "móp gai, dứa dại, chó đẻ răng cưa chữa viêm gan, xơ gan" là bài nguy hiểm nhất trong bài cũ, vì người đọc dễ bỏ điều trị thật. Cần nói rõ:

• Viêm gan B mạn có thuốc kháng virus kiểm soát được rất tốt, giảm nguy cơ xơ gan và ung thư gan. Quyết định có dùng thuốc hay chưa dựa vào xét nghiệm men gan, tải lượng virus, mức xơ hoá gan. Không bài thuốc nam nào làm âm tính virus.
• Viêm gan C hiện chữa khỏi được ở đa số người bệnh bằng thuốc kháng virus uống trong vài tháng.
• Xơ gan cần theo dõi định kỳ để phát hiện sớm ung thư gan, giãn tĩnh mạch thực quản, cổ trướng. Người xơ gan uống thuốc sắc nhiều nước, nhiều vị có thể làm nặng thêm tình trạng gan đang yếu.
• Bản thân cây chó đẻ răng cưa đã được nghiên cứu cho viêm gan B, nhưng các tổng quan hệ thống kết luận bằng chứng chưa đủ tin cậy. Ghép thêm móp gai, dứa dại không làm bài thuốc đáng tin hơn.

Tình huống hay gặp: người phát hiện viêm gan B khi khám sức khoẻ, men gan bình thường, nghe mách uống nước móp gai "cho mát gan" rồi bỏ luôn lịch tái khám. Vài năm sau mới đi khám lại thì gan đã xơ. Uống nước móp gai không phải vấn đề chính; bỏ tái khám mới là vấn đề.

Nếu anh chị đang điều trị bệnh gan và vẫn muốn uống thêm thảo dược, hãy mang theo đúng gói thuốc (hoặc ảnh chụp cây) khi tái khám, và làm xét nghiệm men gan sau vài tuần dùng. Gan là nơi chuyển hoá phần lớn thảo dược, và tổn thương gan do thảo dược, thực phẩm chức năng là nguyên nhân được ghi nhận ngày càng nhiều. Có thể đọc thêm bài cây thuốc Nam hỗ trợ giải độc gan: bằng chứng và rủi ro hại gan.

"Nám mặt do độc trong gan" là hiểu nhầm

Nám da (melasma) là tình trạng tăng sắc tố, chủ yếu do ánh nắng, nội tiết (mang thai, thuốc tránh thai) và cơ địa. Nám không phải dấu hiệu gan nhiễm độc, và uống trà móp gai không làm nám nhạt đi. Cách có tác dụng thật là chống nắng nghiêm túc hằng ngày (kem chống nắng phổ rộng, mũ rộng vành, khẩu trang), và khi cần thì khám da liễu để dùng thuốc bôi phù hợp.

Ngược lại, có những thay đổi trên da thật sự liên quan đến gan: vàng da, vàng mắt, ngứa toàn thân không rõ lý do, nốt mạch hình sao ở ngực, lòng bàn tay đỏ. Những dấu hiệu này cần đi khám, không phải uống trà.

Lở ngứa ngoài da: dùng nước móp gai đến đâu

Nấu nước thân rễ để tắm là cách dùng ngoài, rủi ro thấp hơn uống. Nếu muốn thử cho vài nốt ngứa nhẹ trên da lành:

• Rửa thân rễ thật sạch, nấu sôi kỹ, để nguội rồi mới dùng.
• Thử trên một vùng da nhỏ trước. Nhựa và nước nấu cây họ Ráy có thể gây kích ứng, nhất là khi nấu đặc.
• Không dùng cho da đang chảy nước, trầy loét, vết bỏng.
• Không dùng cho trẻ sơ sinh. "Da lở loét do thai độc" ở trẻ nhỏ thường là chàm, chốc lở hoặc nấm, cần được khám.

Ngứa nhiều về đêm, cả nhà cùng ngứa, mụn nước ở kẽ ngón tay thì nghĩ tới ghẻ; nước tắm thảo dược không diệt được cái ghẻ. Có thể tham khảo thêm bài bài thuốc dân gian chữa ngứa.

Ai không nên dùng móp gai làm thuốc

• Người có sỏi thận, nhất là sỏi canxi oxalat: hạn chế ăn nhiều và thường xuyên các loại rau giàu oxalat, trong đó có cây họ Ráy.
• Người bệnh gan, bệnh thận mạn: không tự uống nước sắc kéo dài.
• Phụ nữ mang thai, cho con bú: chưa có dữ liệu an toàn khi dùng làm thuốc. Ăn vài bữa dưa móp gai như món ăn thì không có lý do lo lắng, nhưng không uống nước sắc thân rễ.
• Trẻ nhỏ: không dùng thuốc sắc.
• Người đang dùng nhiều loại thuốc (thuốc chống đông, thuốc tiểu đường, thuốc điều trị viêm gan): chưa có dữ liệu về tương tác, nên báo bác sĩ trước.

Tương tác và rủi ro khác

Chưa có báo cáo tương tác thuốc cụ thể nào được ghi nhận với móp gai, nhưng "chưa ghi nhận" khác với "an toàn": cây gần như chưa được nghiên cứu trên người. Rủi ro thực tế hơn nằm ở:

• Nhầm cây: thân rễ phơi khô thái lát bán ở chợ khó nhận ra là cây gì. Nhiều cây họ Ráy khác có nhựa gây bỏng rát niêm mạc mạnh hơn.
• Nhiễm bẩn: cây mọc ở kênh rạch, ruộng phun thuốc trừ sâu; thân rễ nằm trong bùn có thể nhiễm kim loại nặng, ký sinh trùng. Rửa kỹ và nấu chín là bắt buộc.
• Bài thuốc nhiều vị: mỗi vị thêm vào là thêm một nguồn rủi ro cho gan, thận.

Khi nào cần đi khám

• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu.
• Bụng to dần, phù chân, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen (dấu hiệu nặng ở người xơ gan, cần cấp cứu).
• Đã biết viêm gan B, C mà quá 6 tháng chưa tái khám.
• Mệt nhiều, chán ăn, buồn nôn sau khi uống thuốc nam, thực phẩm chức năng: ngưng ngay và đi xét nghiệm men gan.
• Lở ngứa lan rộng, có mủ, sốt, hoặc dùng nước tắm một tuần không đỡ.
• Sau khi ăn móp gai sống: sưng môi lưỡi nhiều, khàn tiếng, khó thở, khó nuốt.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — viêm gan B, viêm gan C: who.int
• Bộ Y tế Việt Nam — hướng dẫn chẩn đoán, điều trị viêm gan vi rút B
• National Institutes of Health (NIH), cơ sở dữ liệu LiverTox về tổn thương gan do thuốc và thảo dược
• Mayo Clinic — nám da (melasma), sỏi thận: mayoclinic.org
• Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam