Sốt phát ban ở người lớn: triệu chứng và nguyên nhân thường gặp

Ở người lớn, sốt kèm phát ban thường do virus (sốt xuất huyết, sởi, rubella, thuỷ đậu), do dị ứng thuốc, hoặc do một số nhiễm khuẩn như sốt mò, não mô cầu, giang mai giai đoạn hai. Phần lớn lành tính, nhưng người lớn dễ biến chứng hơn trẻ ở vài bệnh (sởi, thuỷ đậu), và có hai tình huống phải đi viện ngay: ban xuất huyết không mất khi ấn kèm sốt cao, và ban sau khi uống thuốc mới có bong da, loét miệng, mắt.

Bài này viết cho người lớn. Nếu anh chị đang lo cho con nhỏ, xem bài sốt phát ban ở trẻ — ở đó có phân biệt ban đỏ trẻ nhỏ, sởi, rubella và mẹo kiểm tra ban bằng cốc thủy tinh.

Ba câu tự hỏi trước khi đoán bệnh

1. Ban có mất màu khi ấn không? Căng da hai bên nốt hoặc ấn mặt cốc thủy tinh lên: nốt đỏ nhạt đi là ban dát sẩn (thường do virus, dị ứng); nốt vẫn đỏ tím là ban xuất huyết — chảy máu dưới da, nguy hiểm hơn.
2. Ban xuất hiện lúc nào so với cơn sốt? Cùng lúc sốt, sau sốt vài ngày, hay ngay sau khi uống thuốc mới?
3. Trong 2–3 tuần qua đã làm gì? Đi rừng, rẫy, cắm trại (sốt mò); ở vùng đang có dịch sốt xuất huyết; tiếp xúc người bị sởi, thuỷ đậu; bắt đầu thuốc mới; có quan hệ tình dục không bảo vệ.

Ghi lại ba điều này và chụp ảnh ban theo từng ngày — ban thay đổi rất nhanh, đến lúc gặp bác sĩ có khi đã nhạt.

Các nguyên nhân hay gặp ở người lớn

Sốt xuất huyết Dengue

Nguyên nhân hàng đầu ở Việt Nam, nhất là mùa mưa. Sốt cao đột ngột 39–40°C, đau đầu, đau sau hốc mắt, đau cơ khớp dữ dội. Ban thường xuất hiện từ ngày thứ 3–5, có thể là ban đỏ lan toả, hoặc chấm xuất huyết ở cẳng chân, cánh tay; giai đoạn hồi phục có kiểu ban "đảo trắng giữa biển đỏ" kèm ngứa ở chân.

Điểm người lớn hay chủ quan: giai đoạn nguy hiểm thường rơi vào ngày 3–7, đúng lúc hết sốt. Người bệnh thấy hạ sốt tưởng khỏi, đi làm lại, trong khi dịch đang thoát khỏi lòng mạch. Hạ sốt chỉ dùng paracetamol theo nhãn; tuyệt đối không tự dùng aspirin, ibuprofen hay các thuốc giảm đau chống viêm vì tăng nguy cơ chảy máu. Không truyền dịch tại nhà theo yêu cầu.

Sởi ở người lớn

Nhiều người lớn nghĩ sởi là bệnh trẻ con, nhưng người chưa tiêm đủ hai mũi hoặc chưa từng mắc vẫn có thể bị — và thường nặng hơn trẻ: viêm phổi, viêm gan, ở phụ nữ có thai có thể gây sảy thai, sinh non. Diễn tiến: sốt, ho, chảy mũi, mắt đỏ chảy nước 3–4 ngày, rồi ban mọc từ sau tai, chân tóc, lan xuống mặt, thân, tay chân. Sởi lây rất mạnh qua không khí, nên người nghi sởi cần gọi điện trước cho cơ sở y tế để được hướng dẫn vào khu cách ly, không ngồi chờ chung phòng khám.

Rubella: mối lo của phụ nữ tuổi sinh đẻ

Ở người lớn rubella thường nhẹ: sốt nhẹ, ban hồng nhạt lan nhanh trong một ngày, hạch sau tai và sau gáy sưng; phụ nữ hay bị đau khớp ngón tay, cổ tay kéo dài vài tuần. Nguy hiểm thật sự là với thai nhi: mắc rubella trong 3 tháng đầu thai kỳ có thể gây dị tật bẩm sinh nặng (tim, mắt, tai, não). Phụ nữ dự định mang thai nên kiểm tra kháng thể hoặc tiêm vaccine sởi – quai bị – rubella và tránh thai theo hướng dẫn của bác sĩ sau tiêm. Danh sách vaccine người lớn nên rà lại có ở bài tiêm chủng cho người lớn.

Thuỷ đậu người lớn

Mụn nước trên nền đỏ, mọc thành nhiều đợt nên cùng lúc thấy cả nốt mới, mụn nước và vảy; bắt đầu ở thân rồi lan ra. Người lớn dễ bị viêm phổi thuỷ đậu (ho, khó thở vài ngày sau khi mọc ban) — cần khám ngay nếu có. Người hút thuốc, phụ nữ có thai, người suy giảm miễn dịch là nhóm có nguy cơ cao.

Dị ứng thuốc: nguyên nhân hay bị bỏ qua

Ban do thuốc thường xuất hiện từ vài ngày đến 2–3 tuần sau khi bắt đầu thuốc mới — chính vì thế người bệnh hay không liên hệ. Thủ phạm thường gặp: kháng sinh (nhóm penicillin, sulfamid), thuốc chống động kinh (carbamazepin, phenytoin, lamotrigin), allopurinol trị gút, thuốc giảm đau chống viêm, một số thuốc nam, thực phẩm chức năng không rõ thành phần.

Đa số là ban đỏ ngứa dạng sởi, khỏi khi ngưng thuốc. Nhưng có các phản ứng nặng có thể đe doạ tính mạng:

• Hội chứng Stevens–Johnson / hoại tử thượng bì nhiễm độc: sốt, đau rát da, bọng nước, da bong từng mảng, loét miệng, mắt đỏ đau, loét sinh dục.
• Hội chứng DRESS: ban lan rộng, sốt, mặt phù, hạch to, tổn thương gan thận, thường 2–8 tuần sau khi dùng thuốc.

Với hai hội chứng này, ngưng thuốc nghi ngờ và đi cấp cứu ngay, mang theo vỏ thuốc. Sau đó ghi tên thuốc vào điện thoại, sổ khám bệnh để báo mỗi lần đi khám.

Sốt mò (do Orientia tsutsugamushi)

Hay bị bỏ sót ở người làm rẫy, đi rừng, cắt cỏ, cắm trại. Sốt cao, đau đầu, đau cơ; ban dát sẩn ở thân xuất hiện khoảng tuần đầu. Dấu hiệu chìa khoá là vết loét đóng vảy đen (nốt "mò cắn") ở nơi kín: nách, bẹn, thắt lưng, sau tai, dưới vú — không đau nên người bệnh không biết. Bệnh điều trị được bằng kháng sinh phù hợp, nhưng để muộn có thể viêm phổi, viêm não. Khi đi khám nhớ kể chuyện đi rừng rẫy.

Các nhiễm trùng khác cần nghĩ tới

• Nhiễm não mô cầu: sốt cao đột ngột, ban xuất huyết lan nhanh hình sao, không mất khi ấn, người lừ đừ, cứng gáy — cấp cứu tối khẩn.
• Giang mai giai đoạn hai: ban hồng nhạt không ngứa, đặc biệt ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, kèm sốt nhẹ, hạch, rụng tóc từng đám, vài tuần sau một vết loét sinh dục không đau.
• HIV giai đoạn cấp: sốt, ban, đau họng, hạch to, loét miệng 2–4 tuần sau một lần phơi nhiễm.
• Các virus khác (sốt virus đường hô hấp, Zika, Chikungunya) cũng gây sốt và ban nhẹ.

Bảng tóm tắt theo đặc điểm ban

Chăm sóc tại nhà khi chưa có dấu hiệu nặng

• Hạ sốt bằng paracetamol theo nhãn hoặc hướng dẫn của dược sĩ, chú ý tổng liều trong ngày (nhiều thuốc cảm cúm có sẵn paracetamol, uống chồng dễ quá liều hại gan). Tránh aspirin và ibuprofen khi chưa loại trừ sốt xuất huyết.
• Uống đủ nước: nước lọc, oresol pha đúng hướng dẫn, nước trái cây, cháo loãng. Nước tiểu vàng nhạt là dấu hiệu uống đủ.
• Không cần kiêng gió, kiêng tắm: lau người, tắm nước ấm nhanh giúp dễ chịu và giữ da sạch.
• Không tự bôi thuốc có corticoid, không đắp lá lên ban, không chích mụn nước.
• Nghỉ làm, tránh tiếp xúc phụ nữ mang thai và người già yếu cho tới khi biết rõ bệnh gì.
• Nếu nghi do thuốc mà phản ứng nhẹ: ngưng thuốc không thiết yếu và hỏi bác sĩ đã kê; không tự ngưng thuốc điều trị bệnh mạn (động kinh, tim mạch) mà không hỏi ý kiến.

Khi nào cần đi khám

Đi cấp cứu ngay khi:

• Ban xuất huyết không mất khi ấn kèm sốt, nhất là lan nhanh trong vài giờ.
• Đau đầu dữ dội, cứng gáy, lơ mơ, co giật.
• Bong da, bọng nước, loét miệng, mắt đỏ đau sau khi dùng thuốc.
• Đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu cam, chảy máu chân răng, đi ngoài phân đen, tay chân lạnh khi đang hoặc vừa hết sốt (sốt xuất huyết cảnh báo).
• Khó thở, đau ngực.

Khám trong 24–48 giờ khi: sốt trên 3 ngày, đang mang thai mà có sốt và ban hoặc vừa tiếp xúc người bị ban, có vết loét vảy đen, ban ở lòng bàn tay – bàn chân, ban sau một lần quan hệ có nguy cơ.

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị sốt xuất huyết Dengue; bệnh sởi
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Dengue and severe dengue; Measles; Rubella: who.int
• CDC Hoa Kỳ – Measles, Chickenpox, Scrub typhus: cdc.gov
• NHS – Rashes in adults; Stevens-Johnson syndrome: nhs.uk