Bị hen phế quản ăn uống như thế nào? Điều chỉnh có cơ sở và những kiêng khem không cần thiết

Người bị hen phế quản không cần một chế độ ăn đặc biệt hay kiêng khem nhiều. Ăn uống giúp kiểm soát hen theo ba cách có cơ sở: giữ cân nặng hợp lý (thừa cân làm hen khó kiểm soát hơn), ăn nhiều rau quả và cá theo kiểu bữa ăn cân đối, và tránh đúng những thứ chính bạn đã được xác định là gây cơn, như thực phẩm dị ứng thật sự hoặc sulfit. Không thực phẩm nào thay được thuốc dự phòng hen bác sĩ kê; bỏ thuốc để "chữa bằng ăn uống" là sai lầm nguy hiểm.

Hiểu đúng trước khi chỉnh bữa ăn

Hen là tình trạng viêm mạn tính ở phế quản, khiến đường thở nhạy cảm, dễ co thắt khi gặp tác nhân như khói thuốc, bụi nhà, mạt bụi, phấn hoa, lông thú, không khí lạnh, gắng sức, nhiễm virus đường hô hấp. Thức ăn là tác nhân ít gặp hơn nhiều so với những thứ này. Vì vậy, nếu bạn đang loay hoay kiêng tôm, cua, đồ lạnh mà vẫn đun bếp than tổ ong trong nhà hay hút thuốc, thứ ưu tiên sửa không nằm trong bát cơm.

Những điều chỉnh ăn uống có cơ sở

1. Giữ cân nặng hợp lý

Đây là thay đổi ăn uống có tác động rõ nhất. Người thừa cân, béo phì bị hen thường có nhiều triệu chứng hơn, đáp ứng thuốc kém hơn, và giảm cân giúp cải thiện kiểm soát hen ở nhiều người. Mục tiêu không cần lớn: giảm vài ký với người thừa cân đã có thể thấy thở dễ hơn khi leo cầu thang.

2. Ăn nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá

Các nghiên cứu quan sát cho thấy kiểu ăn nhiều rau quả, ít đồ chế biến sẵn đi kèm ít triệu chứng hen hơn. Mức bằng chứng ở dạng "có liên quan", chưa chứng minh được là ăn kiểu này sẽ giảm cơn hen. Dù vậy, đây là kiểu ăn tốt cho tim mạch, cân nặng và không có rủi ro, nên đáng làm.

Gợi ý một ngày cụ thể: bữa sáng cháo yến mạch hoặc bánh mì nguyên cám với trứng; bữa trưa cơm, cá kho, rau luộc, canh rau; bữa phụ một quả cam hoặc ổi; bữa tối ít dầu mỡ, ăn trước khi ngủ ít nhất 2–3 giờ.

3. Vitamin D: kiểm tra trước khi uống

Một số nghiên cứu cho thấy bổ sung vitamin D có thể giúp giảm cơn hen nặng ở người đang thiếu vitamin D, còn ở người đủ thì không thấy lợi ích rõ. Nếu bạn ít ra nắng, hen hay tái phát, hãy hỏi bác sĩ có nên xét nghiệm và bổ sung không, thay vì tự uống liều cao kéo dài.

4. Ăn tối sớm nếu có trào ngược

Trào ngược dạ dày thực quản có thể làm hen nặng hơn, nhất là ho, khò khè về đêm. Ăn tối sớm, bữa tối nhỏ, hạn chế đồ chiên, rượu, cà phê buổi tối, kê cao đầu giường khi ngủ. Nếu có ợ nóng, ợ chua thường xuyên, hãy nói với bác sĩ để điều trị trào ngược.

Những thứ nên tránh, nhưng chỉ khi đúng với bạn

Đặc biệt quan trọng: người vừa bị hen vừa dị ứng thức ăn có nguy cơ phản ứng nặng hơn, kể cả sốc phản vệ, và hen kiểm soát kém làm tăng nguy cơ này. Nhóm này cần tránh nghiêm ngặt thức ăn gây dị ứng và hỏi bác sĩ về bút tiêm adrenaline. Cách nhận biết các biến chứng dị ứng được trình bày trong bài các biến chứng và cách điều trị khi bị dị ứng.

Ngược lại, đừng kiêng theo lời truyền miệng ("hen thì cấm đồ biển, cấm thịt gà, cấm chuối"). Kiêng tràn lan, nhất là ở trẻ em, dễ gây thiếu đạm, canxi, sắt mà không làm hen đỡ hơn. Nếu nghi một món gây cơn, hãy ghi nhật ký: ăn gì, giờ nào, triệu chứng xuất hiện sau bao lâu, rồi mang đến bác sĩ.

Kiểm lại vài lời khuyên cũ

• "Ăn nhiều thực phẩm giàu magie giúp giãn phế quản": magie truyền tĩnh mạch được dùng trong bệnh viện cho cơn hen nặng, nhưng điều đó không có nghĩa ăn rau, hạt giàu magie sẽ làm giãn phế quản. Rau, hạt vẫn tốt, chỉ là đừng kỳ vọng như thuốc.
• "Vitamin C giảm 25% tắc nghẽn đường thở": con số này không có nguồn rõ ràng. Bằng chứng về vitamin C trong hen còn hạn chế và không nhất quán.
• "Dầu cá, omega-3 ngăn chặn cơn hen": các thử nghiệm cho kết quả không đồng nhất. Ăn cá 2–3 bữa mỗi tuần là hợp lý; viên dầu cá không thay được thuốc dự phòng.
• Bài thuốc nam, mật ong ngâm, thảo dược "trị dứt hen": chưa có bằng chứng chữa khỏi hen. Một số sản phẩm trôi nổi bị phát hiện trộn corticoid, dùng lâu gây tác dụng phụ nặng, và ngừng đột ngột có thể nguy hiểm.

Thuốc và tiêm phòng: phần không thể thay bằng ăn uống

Kiểm soát hen dựa vào thuốc dự phòng dạng hít bác sĩ kê, dùng đều kể cả khi đang khỏe, cùng kỹ thuật hít đúng. Vài điểm liên quan đến ăn uống và thuốc:

• Súc miệng bằng nước sau khi hít thuốc corticoid để giảm nấm miệng, khàn tiếng.
• Một số người hen lên cơn khi dùng aspirin hoặc thuốc giảm đau chống viêm không steroid (như ibuprofen). Nếu bạn từng bị, hãy báo với dược sĩ mỗi lần mua thuốc giảm đau.
• Người bị hen nên tiêm vắc xin cúm hằng năm và hỏi bác sĩ về vắc xin phế cầu, vì nhiễm virus hô hấp là nguyên nhân hàng đầu gây cơn hen nặng. Xem thêm về tiêm chủng cho người lớn.

Khi nào cần đi khám

Đi cấp cứu ngay nếu:

• Khó thở đến mức nói không thành câu, phải ngồi cúi người ra trước để thở.
• Môi, đầu ngón tay tím tái; lơ mơ, lả đi.
• Đã dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch hành động mà không đỡ hoặc đỡ rất ngắn.
• Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mề đay sau khi ăn một món.

Hẹn khám sớm để chỉnh thuốc nếu:

• Phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn 2 lần mỗi tuần.
• Thức giấc ban đêm vì ho, khò khè.
• Hen làm hạn chế đi lại, làm việc, tập thể dục.
• Nghi một món ăn hay đồ uống làm lên cơn.

Nguồn tham khảo

• Sáng kiến Toàn cầu về Hen (GINA), ginasthma.org
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): bệnh hen, who.int
• Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), nhs.uk
• Bộ Y tế Việt Nam: hướng dẫn chẩn đoán và điều trị hen phế quản