Quả mơ: bài thuốc dân gian, tác dụng thật và cảnh báo về nhân hạt mơ

Thịt quả mơ, mơ muối và ô mai là thực phẩm dùng được, còn tác dụng chữa bệnh như trong các bài thuốc lưu truyền thì chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, chưa có thử nghiệm đáng tin trên người. Riêng nhân hạt mơ thì phải rất cẩn thận: nó chứa amygdalin, vào cơ thể sinh ra xyanua, nên chỉ ăn vài hạt sống cũng đã có thể ngộ độc. Lời quảng cáo “vitamin B17 chữa ung thư” là sai và đã gây chết người.

Quả mơ ở Việt Nam là cây gì?

Cây mơ trồng ở Hương Tích, Lạng Sơn và nhiều vùng miền Bắc là Prunus mume (đông y gọi quả là mai, mơ muối phơi khô là bạch mai, mơ hun khói là ô mai). Cây này khác với cây mơ tây (apricot, Prunus armeniaca), loại cho quả mơ khô nhập khẩu và cho vị thuốc hạnh nhân (khổ hạnh nhân) bán ở hiệu thuốc bắc. Cả hai cùng chi với đào, mận, anh đào, và nhân hạt của chúng đều chứa amygdalin ở mức khác nhau.

Cũng cần phân biệt “hạnh nhân” trong thuốc bắc với hạt hạnh nhân (almond) bán làm đồ ăn vặt. Almond ngọt bán ngoài siêu thị gần như không có amygdalin; còn khổ hạnh nhân (nhân hạt mơ đắng) thì có nhiều.

Phần dùng được: thịt quả, mơ muối, ô mai

Thịt quả mơ chín có nước, đường, axit hữu cơ (citric, malic), một ít vitamin C và tiền vitamin A. Vị chua kích thích tiết nước bọt, nên ngậm ô mai thấy đỡ khô miệng, dễ chịu khi buồn nôn hay ngứa họng. Đó là cảm giác có thật, nhưng là tác dụng làm dịu triệu chứng, không chữa nguyên nhân.

• Nước mơ ngâm đường pha uống: giải khát được, nhưng một cốc pha đặc có lượng đường không nhỏ. Người tiểu đường, người đang giảm cân nên pha loãng và uống ít.
• Ô mai, mơ muối: nhiều muối hoặc nhiều đường tuỳ loại. Người tăng huyết áp, bệnh thận nên hạn chế loại mặn. Ô mai bán trôi nổi có thể dùng phẩm màu, chất bảo quản, đường hoá học không rõ nguồn; mua loại có nhãn, có cơ sở sản xuất.
• Răng: ngậm đồ chua, đặc biệt là ngậm lâu, làm mòn men răng. Trẻ em ngậm ô mai cả buổi là thói quen nên bỏ; ăn xong súc miệng bằng nước lọc, chờ khoảng nửa giờ rồi mới đánh răng.
• Dạ dày: người trào ngược, viêm loét dạ dày thường thấy nóng rát hơn khi ăn chua lúc đói.

Các bài thuốc dân gian từ quả mơ: nên hiểu thế nào

Trong sách đông y, bạch mai và ô mai có mặt trong nhiều phương thuốc chữa ho lâu ngày, tiêu chảy kéo dài, giun đũa, ra mồ hôi nhiều. Có vài nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật về chiết xuất Prunus mume (kháng khuẩn, chống oxy hoá, ảnh hưởng lên nhu động ruột), nhưng chưa đủ để coi đó là thuốc điều trị cho người. Dưới đây là cách đọc những bài thuốc hay gặp:

Nhân hạt mơ: vì sao phải cảnh báo mạnh

Amygdalin bản thân ít độc, nhưng khi nhân hạt bị nhai, giã nát hoặc vào ruột, enzyme trong hạt và vi khuẩn đường ruột cắt nó ra thành hydro xyanua. Xyanua chặn khả năng dùng oxy của tế bào, nên ngộ độc diễn ra nhanh.

Ăn bao nhiêu thì nguy hiểm?

Lượng amygdalin khác nhau rất nhiều giữa các loại hạt, nên không có con số “an toàn” chắc chắn. Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) khi đánh giá nhân hạt mơ sống đã kết luận người lớn ăn quá khoảng ba hạt nhỏ một lần là có thể vượt ngưỡng an toàn, còn với trẻ nhỏ thì chưa tới nửa hạt đã có thể vượt. Nghĩa là trên thực tế: không cho trẻ em ăn nhân hạt mơ, đào, mận dưới bất kỳ hình thức nào, và người lớn cũng không nên ăn sống.

Dấu hiệu ngộ độc xyanua

• Buồn nôn, nôn, đau đầu, chóng mặt, choáng váng ngay sau ăn từ vài phút đến vài giờ.
• Thở nhanh, khó thở, tim đập nhanh, lo lắng bồn chồn.
• Nặng hơn: lú lẫn, co giật, tụt huyết áp, hôn mê.

Ai vừa ăn nhân hạt mơ (hoặc uống “bột B17”, viên chiết xuất hạt mơ) mà có các dấu hiệu trên thì gọi cấp cứu 115 ngay, mang theo gói sản phẩm. Ngộ độc xyanua có thuốc giải nhưng phải dùng sớm tại bệnh viện.

“Vitamin B17” chữa ung thư: sai ở đâu

Amygdalin và dạng bán tổng hợp laetrile được quảng bá là “vitamin B17” từ thập niên 1950. Chúng không phải vitamin: cơ thể không cần chúng, thiếu chúng không gây bệnh gì. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) từng cho thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân ung thư và không thấy khối u nhỏ lại hay người bệnh sống lâu hơn; một số người có dấu hiệu ngộ độc xyanua. Tổng quan của Cochrane cũng không tìm được bằng chứng đáng tin rằng laetrile có ích. Nhiều nước cấm hoặc hạn chế bán sản phẩm này.

Câu “dân tộc nào ăn hạt mơ thì ít ung thư” trong bài viết cũ là một nhận định không có số liệu chứng minh. “Vitamin B15” (acid pangamic) cũng không phải vitamin và không có tác dụng chữa bệnh được chứng minh.

Nguy hiểm lớn nhất không chỉ là ngộ độc. Người bệnh ung thư tin vào hạt mơ thường trì hoãn phẫu thuật, hoá trị, xạ trị ở giai đoạn còn chữa được. Nếu người nhà đang tính dùng, hãy mang sản phẩm đến cho bác sĩ ung bướu xem, đừng dùng lén.

Còn khổ hạnh nhân trong thuốc bắc?

Đông y dùng khổ hạnh nhân (đã sao, bỏ vỏ, bỏ đầu mầm) làm vị chữa ho, hen với liều được thầy thuốc tính toán, phối hợp vị khác. Đó là việc của thầy thuốc có chuyên môn, không phải thứ tự mua về giã uống. Những điều nên giữ:

• Không tự tăng liều vì “thấy chưa đỡ ho”.
• Không dùng cho trẻ nhỏ, phụ nữ có thai, người đang cho con bú khi chưa có chỉ định rõ.
• Hạnh nhân giả, hạt pha trộn bán ở chợ rất phổ biến; mua ở cơ sở có nguồn gốc.
• Không nhỏ dầu ép từ nhân hạt vào tai chữa ù tai như một số tài liệu truyền miệng. Ù tai có nhiều nguyên nhân, nhỏ dầu tự chế có thể gây viêm ống tai, càng nguy hiểm nếu thủng màng nhĩ.

Rượu mơ, siro mơ ngâm cả hạt có sao không?

Nhiều nhà ngâm mơ xanh nguyên quả (cả hạt) với đường hoặc rượu. Hạt còn nguyên, không đập vỡ, thì amygdalin thoát ra chậm và ít; thói quen này phổ biến ở nhiều nước Á Đông. Tuy vậy, để an toàn:

• Không đập dập hạt khi ngâm.
• Không ăn nhân hạt trong bình ngâm.
• Rượu mơ vẫn là rượu: không tốt cho gan, không phải “thuốc tiêu cơm”. Người có bệnh gan, đang uống thuốc an thần, phụ nữ có thai không uống.

Khi nào cần đi khám

• Bất kỳ dấu hiệu ngộ độc nào sau khi ăn nhân hạt mơ, đào, mận, hạt táo nhai nát số lượng nhiều: đi cấp cứu ngay.
• Ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu, sụt cân, sốt về chiều.
• Tiêu chảy trên 2 ngày ở trẻ nhỏ, có máu trong phân, dấu hiệu mất nước (khát, môi khô, tiểu ít).
• Đã được chẩn đoán ung thư và đang được mời dùng “B17”, “hạnh nhân đắng”: hỏi ngay bác sĩ điều trị.

Nguồn tham khảo

• Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) – thông tin về laetrile/amygdalin: cancer.gov
• Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) – đánh giá nhân hạt mơ sống: efsa.europa.eu
• Thư viện Cochrane – tổng quan về laetrile trong điều trị ung thư
• Bộ Y tế Việt Nam – Dược điển Việt Nam (vị ô mai, khổ hạnh nhân)
• Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai