5 dấu hiệu nên thận trọng liên quan đến ung thư vú và khi nào cần tầm soát

Năm dấu hiệu ung thư vú cần đi khám sớm là: khối cục mới ở vú hoặc nách (thường không đau), da vú thay đổi (lõm, sần như vỏ cam, đỏ lan rộng), núm vú mới bị tụt vào hoặc chảy dịch lẫn máu, một bên vú thay đổi kích thước hay hình dạng, và hạch nách sưng cứng không xẹp. Phần lớn những thay đổi này hoá ra lành tính, nhưng chỉ khám mới phân biệt được. Ngoài việc để ý các dấu hiệu, phụ nữ cần chụp nhũ ảnh định kỳ theo tuổi, vì ung thư vú giai đoạn sớm thường chưa gây triệu chứng gì.

1. Khối cục mới ở vú hoặc nách

Đây là dấu hiệu hay gặp nhất. Khối ung thư điển hình thường cứng, bờ không đều, ít di động, và không đau. Chính vì không đau mà nhiều chị em để đó, chờ "xem có tan không". Đó là sai lầm thường gặp nhất.

Khối mềm, tròn, di động dễ dưới tay thường là u xơ tuyến vú hoặc nang nước, rất phổ biến ở phụ nữ trẻ. Nhưng không ai, kể cả bác sĩ, kết luận chắc bằng tay; cần siêu âm hoặc chụp nhũ ảnh, đôi khi sinh thiết.

2. Da vú thay đổi: lõm, sần vỏ cam, đỏ lan rộng

• Da bị kéo lõm một điểm, thấy rõ khi giơ tay lên hoặc chống tay vào hông.
• Da sần như vỏ cam, lỗ chân lông to rõ, da dày lên.
• Đỏ, nóng, sưng một phần lớn bầu vú, có khi kèm ngứa, cảm giác nặng.

Dấu hiệu cuối cùng có thể là ung thư vú thể viêm, một thể hiếm (chiếm vài phần trăm các ca) nhưng tiến triển nhanh. Nó dễ bị nhầm với viêm vú, áp xe vú hay dị ứng da. Quy tắc thực tế: nếu đã được chẩn đoán viêm vú và dùng kháng sinh khoảng 1–2 tuần mà không đỡ rõ, hoặc đang không cho con bú mà bị "viêm vú", hãy đề nghị bác sĩ làm thêm chẩn đoán hình ảnh.

3. Núm vú thay đổi hoặc chảy dịch

• Núm vú mới bị tụt vào trong, lệch hướng. Núm tụt bẩm sinh từ nhỏ thì không đáng lo.
• Núm vú, quầng vú bị chàm hoá, bong vảy, loét kéo dài không khỏi với kem dưỡng thông thường.
• Chảy dịch tự nhiên (không nặn mà vẫn chảy), ở một bên, từ một lỗ, nhất là dịch trong hoặc lẫn máu.

Sữa hoặc dịch trắng đục chảy ra ở cả hai bên khi nặn, ở phụ nữ đã từng sinh con, thường không phải ung thư, nhưng nếu xuất hiện khi không cho con bú thì cũng nên khám vì có thể liên quan nội tiết.

4. Một bên vú thay đổi kích thước hoặc hình dạng

Hai bên vú lệch nhau một chút là bình thường. Điều cần để ý là sự thay đổi mới: một bên to lên, xệ xuống, biến dạng đường viền so với trước đây. Cách dễ nhận nhất là đứng trước gương, nhìn cả hai tay buông xuôi, rồi giơ cao, rồi chống hông.

5. Hạch nách hoặc hạch trên xương đòn sưng cứng

Hạch nách sưng đau vài ngày sau cảm cúm, sau tiêm vắc xin ở cánh tay, hoặc do viêm nang lông vùng nách là rất thường gặp và tự xẹp. Hạch đáng lo là hạch cứng, không đau, không xẹp sau 2–3 tuần, dính chặt, hoặc hạch ở hố trên xương đòn.

Còn đau vú và đau lưng thì sao?

Đau vú đơn thuần, nhất là đau cả hai bên, tăng trước kỳ kinh và giảm sau kỳ kinh, gần như luôn là do nội tiết, không phải ung thư. Đau một điểm cố định, kéo dài nhiều tuần không theo chu kỳ thì nên khám.

Đau lưng hay đau xương kéo dài không giải thích được ở người đã từng điều trị ung thư vú cần báo bác sĩ vì có thể là di căn xương. Nhưng ở người chưa có chẩn đoán, đau lưng không phải là dấu hiệu sớm của ung thư vú; bài cũ trên trang này xếp nó vào nhóm dấu hiệu cảnh báo đầu tiên là gây lo lắng không đúng chỗ.

Tự kiểm tra vú: làm thế nào cho đúng

Các tổ chức y tế hiện nay nhấn mạnh việc "hiểu vú của mình" hơn là một nghi thức khám cứng nhắc: biết bình thường vú mình trông và sờ thế nào, để nhận ra khi có gì mới. Cách làm đơn giản, mỗi tháng một lần, tốt nhất khoảng một tuần sau khi sạch kinh (vú ít căng nhất); người đã mãn kinh chọn một ngày cố định:

1. Nhìn trước gương với ba tư thế tay: buông, giơ cao, chống hông. Tìm chỗ lõm, sần, đỏ, núm tụt, thay đổi hình dạng.
2. Sờ khi nằm, gối mỏng dưới vai bên cần khám, tay cùng bên đưa lên đầu. Dùng mặt trong ba ngón giữa của tay kia, ấn ba mức nhẹ, vừa, sâu, đi theo vòng xoắn hoặc theo hàng dọc để phủ hết từ xương đòn đến dưới nếp vú, từ giữa ngực ra nách.
3. Sờ hố nách và trên xương đòn.
4. Nặn nhẹ núm vú xem có dịch không.

Tự khám không thay được chụp tầm soát: một khối sờ được thường đã lớn hơn khối mà nhũ ảnh phát hiện.

Chụp nhũ ảnh tầm soát theo tuổi

Khuyến cáo khác nhau đôi chút giữa các tổ chức, nhưng xu hướng chung với phụ nữ nguy cơ trung bình là bắt đầu chụp nhũ ảnh từ khoảng 40 tuổi, mỗi 1–2 năm, kéo dài đến khoảng 74 tuổi hoặc lâu hơn tuỳ sức khoẻ. Ở Việt Nam, siêu âm vú thường được làm kèm, nhất là với phụ nữ trẻ hoặc có mô vú dày. Bảng tra nhanh theo từng độ tuổi có ở trang lịch tầm soát theo tuổi.

Cần nói với bác sĩ để được tầm soát sớm hơn, dày hơn nếu:

• Mẹ, chị em gái, con gái bị ung thư vú hoặc buồng trứng, nhất là khi mắc trước 50 tuổi.
• Gia đình có người mang đột biến gen BRCA1, BRCA2 hoặc có nam giới bị ung thư vú.
• Từng xạ trị vùng ngực khi còn trẻ.
• Từng sinh thiết vú có tổn thương tăng sản không điển hình.

Nhóm này có thể được tư vấn di truyền và chụp cộng hưởng từ (MRI) vú.

Đi khám thì sẽ làm gì

Bác sĩ thường đánh giá theo ba bước: khám lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh (siêu âm, nhũ ảnh) và nếu cần thì sinh thiết kim để lấy mô xét nghiệm. Sinh thiết kim làm ngoại trú, gây tê tại chỗ, không làm ung thư "lan nhanh" như lời đồn. Chỉ có kết quả giải phẫu bệnh mới khẳng định được lành hay ác.

Nam giới cũng bị ung thư vú

Ung thư vú ở nam hiếm, khoảng 1% tổng số ca, nhưng thường phát hiện muộn vì không ai nghĩ tới. Dấu hiệu hay gặp là khối cứng không đau ngay dưới núm vú, núm tụt hoặc chảy dịch. Nam giới thấy những dấu hiệu này cũng nên đi khám, nhất là khi gia đình có người mang gen BRCA.

Khi nào cần đi khám

• Bất kỳ khối cục mới nào ở vú hoặc nách, kể cả không đau: khám trong vòng vài tuần, không chờ.
• Da vú lõm, sần vỏ cam; đỏ, sưng lan rộng không đỡ sau điều trị viêm.
• Núm vú mới tụt, loét, chàm hoá kéo dài; chảy dịch lẫn máu.
• Một bên vú thay đổi kích thước, hình dạng rõ.
• Hạch nách, hạch trên xương đòn cứng, không xẹp sau 2–3 tuần.
• Kết quả nhũ ảnh xếp loại BI-RADS 4 hoặc 5: cần sinh thiết theo hẹn.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — ung thư vú: who.int.
• Hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS) — dấu hiệu và tầm soát ung thư vú: cancer.org.
• Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) — ung thư vú thể viêm, ung thư vú ở nam giới: cancer.gov.
• NHS (Anh) — triệu chứng ung thư vú và cách tự kiểm tra: nhs.uk.
• Bộ Y tế Việt Nam — hướng dẫn chẩn đoán và điều trị ung thư vú: moh.gov.vn.