Tác dụng chữa bệnh của lá và hoa vông nem: dùng được gì, bài nào nên bỏ

Lá vông nem được dân gian dùng chủ yếu để dễ ngủ: vài lá non nấu canh, hấp cơm hoặc sắc loãng uống buổi tối. Với mất ngủ nhẹ, ngắn ngày, đây là cách dùng có thể chấp nhận được nếu dùng lá, lượng vừa phải và không kéo dài; còn các bài dùng hoa vông chữa rong kinh, dùng lá chữa chảy máu, sa tử cung hay "máu sẫm sau đẻ" thì nên bỏ, vì đó là những dấu hiệu cần bác sĩ khám chứ không phải để tự chữa. Bằng chứng về vông nem trên người còn rất ít, chủ yếu là nghiên cứu trên động vật.

Nhận đúng cây vông nem

Vông nem (cây vông, tên khoa học Erythrina variegata, họ Đậu) là cây gỗ thân có gai ngắn, thường trồng làm hàng rào hoặc làm cọc cho trầu, tiêu leo. Lá kép gồm 3 lá chét, lá chét giữa to, gần hình tam giác hoặc hình thoi. Hoa đỏ tươi mọc thành chùm, nở vào cuối mùa khô, trước hoặc cùng lúc ra lá non. Quả là quả đậu dẹt, chứa hạt màu đỏ nâu đến tím sẫm. Vỏ thân trong Đông y gọi là hải đồng bì.

Điểm cần nhớ là cây có gai và lá ba chét. Hái ngoài vườn thì hiếm khi nhầm; mua lá khô, bột lá ở chợ thì không kiểm soát được là loài nào, phơi sấy ra sao.

Trong lá vông có gì và vì sao lại "dễ ngủ"

Các loài Erythrina chứa nhóm alkaloid đặc trưng gọi chung là alkaloid erythrina. Trên động vật thí nghiệm, một số chất trong nhóm này có tác dụng an thần, giảm hoạt động vận động, và ở liều cao gây giãn cơ, tê liệt kiểu giống curare, tức là chặn tín hiệu từ thần kinh xuống cơ. Đông y mô tả lá vông "an thần, gây ngủ" và vỏ cây "làm tê, trấn tĩnh", cũng xuất phát từ quan sát này.

Như vậy, lá vông có cơ sở để gây buồn ngủ nhẹ, nhưng cũng chính các chất đó là lý do không nên coi vông là thứ "vô hại vì là lá cây". Hàm lượng alkaloid khác nhau theo bộ phận: hạt và vỏ thường đậm đặc hơn lá. Lá non nấu chín, ăn lượng vừa là cách dùng truyền thống ít rủi ro nhất.

Ở Việt Nam, một số chế phẩm thảo dược an thần bán ở hiệu thuốc phối lá vông với lá sen, lạc tiên. Dùng các sản phẩm này thì theo nhãn hoặc hỏi dược sĩ, và không cộng thêm nước lá vông tự sắc ở nhà, vì như vậy là chồng liều mà không ai tính được.

Dùng lá vông cho giấc ngủ: cách làm hợp lý

Ai có thể thử

Người lớn khoẻ mạnh, mất ngủ nhẹ vài đêm do lo nghĩ, đổi giờ làm, không kèm bệnh nền đáng kể và không dùng thuốc ngủ, thuốc an thần. Mất ngủ kéo dài trên 3 tháng, hoặc kèm buồn chán, lo âu nhiều, ngáy to và ngưng thở khi ngủ, thì lá vông không giải quyết được.

Cách dùng truyền thống

• Nấu canh: một nắm nhỏ lá vông non (khoảng một bát con) nấu canh với thịt băm hoặc tôm, ăn bữa tối. Đây là dạng thức ăn, lượng lá thấp, dễ kiểm soát.
• Hấp cơm: lá rửa sạch, để ráo, hấp lên mặt nồi cơm khi cơm vừa cạn, ăn vài lá trước khi ngủ.
• Nước sắc loãng: một ít lá khô hoặc tươi đun với nước, uống một chén buổi tối. Không đun đặc, không uống thay nước cả ngày.

Những điều cần giữ

• Chỉ dùng lá, không tự dùng hạt hay vỏ cây.
• Dùng từng đợt ngắn, vài ngày đến một hai tuần. Nếu không đỡ thì dừng và tìm nguyên nhân mất ngủ, không tăng lượng lá.
• Sáng hôm sau còn lơ mơ, chóng mặt, yếu cơ thì giảm hoặc ngưng. Không lái xe, vận hành máy khi chưa biết cơ thể phản ứng thế nào.
• Không uống cùng rượu bia.
• Song song vẫn phải sửa thói quen ngủ: giờ lên giường cố định, tắt màn hình trước khi ngủ, bỏ cà phê sau trưa. Phần lớn mất ngủ nhẹ cải thiện nhờ những việc này nhiều hơn nhờ lá.

Nếu đang cân nhắc giữa lá vông và lạc tiên, có thể đọc thêm bài cây lạc tiên chữa mất ngủ, hạ huyết áp: hai cây có cùng nhóm lưu ý về tương tác với thuốc an thần.

Ai không nên dùng vông nem

Ai đang dùng nhiều thuốc cùng lúc nên mang theo danh sách thuốc và cả các loại lá đang uống khi hỏi dược sĩ; bảng những cặp tương tác thuốc hay gặp giúp hình dung vì sao thuốc an thần cộng với thảo dược an thần là cặp cần để ý.

Nhìn lại các bài thuốc vông nem truyền miệng

Bài viết cũ trên trang này liệt kê hơn mười bài dùng lá, hoa, vỏ vông nem. Dưới đây là nhận xét từng nhóm, theo hướng: bài nào còn giữ được, bài nào nên bỏ và vì sao.

Tình huống hay gặp

Một chị ngoài 40 tuổi ngủ kém mấy tháng, được mách ăn canh lá vông. Mấy hôm đầu dễ ngủ hơn, sau đó lại thức giấc lúc 3 giờ sáng, kèm bốc hoả, kinh nguyệt thất thường. Đây là bức tranh hay gặp của giai đoạn tiền mãn kinh, có cách xử lý riêng mà lá vông không thay được. Một ông bác 70 tuổi đang uống thuốc huyết áp và thuốc ngủ, con cháu nấu thêm nước lá vông, sáng dậy chóng mặt, suýt ngã trong nhà tắm. Hai ví dụ cho thấy cùng một bát lá, chuyện an toàn hay không phụ thuộc vào người uống.

Khi nào cần đi khám

• Mất ngủ kéo dài trên 3 tháng, ảnh hưởng công việc, hoặc đã dùng lá, dùng thuốc mà không đỡ.
• Mất ngủ kèm buồn chán, mất hứng thú, có ý nghĩ tự hại: cần gặp bác sĩ hoặc gọi người thân ngay.
• Ngáy to, người ngủ cùng thấy ngừng thở, sáng dậy đau đầu, ngủ gật ban ngày.
• Rong kinh, ra máu giữa chu kỳ, ra máu sau mãn kinh.
• Đi ngoài ra máu, phân đen, chảy máu mũi lặp lại nhiều lần.
• Sau sinh ra máu nhiều, choáng, mờ mắt, đau đầu dữ dội: đi cấp cứu.
• Sau khi uống lá, vỏ hoặc hạt vông thấy lơ mơ nhiều, yếu cơ, khó nuốt, khó thở: đi cấp cứu, mang theo mẫu lá hoặc hạt đã dùng.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các tài liệu về sử dụng an toàn thuốc thảo dược: who.int
• Bộ Y tế Việt Nam, Dược điển Việt Nam và tài liệu dược liệu
• NHS, hướng dẫn về mất ngủ (insomnia): nhs.uk
• Mayo Clinic, mất ngủ và chảy máu kinh nguyệt bất thường: mayoclinic.org
• Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam