Sùi mào gà có phải chung sống suốt đời? Điều trị, tái phát và chuyện với bạn tình

Sùi mào gà là mụn cóc sinh dục do virus HPV gây ra, lây chủ yếu qua quan hệ tình dục (âm đạo, hậu môn, miệng) và tiếp xúc da kề da vùng sinh dục. Câu "phải chung sống suốt đời" là nói quá: nốt sùi điều trị được, và ở phần lớn người có miễn dịch bình thường, cơ thể dần kiểm soát virus trong vòng một đến hai năm, dù trong thời gian đó sùi có thể tái lại. Các type HPV gây sùi (chủ yếu 6 và 11) là type nguy cơ thấp, hầu như không gây ung thư — nhưng người bị sùi có thể đồng thời nhiễm type nguy cơ cao, nên vẫn cần tầm soát.

Sửa lại vài điều bài cũ nói sai hoặc gây hoảng

Nhận diện nốt sùi

• Nốt nhỏ màu da, hồng hoặc trắng xám, mềm; có thể riêng lẻ hoặc mọc thành cụm sần sùi như súp lơ.
• Thường không đau, đôi khi ngứa, vướng, chảy máu khi cọ xát.
• Nam: quy đầu, rãnh quy đầu, bao quy đầu, thân dương vật, bìu, quanh hậu môn.
• Nữ: môi lớn, môi bé, quanh lỗ niệu đạo, âm đạo, cổ tử cung, quanh hậu môn — sùi trong âm đạo, cổ tử cung thường chỉ phát hiện khi khám phụ khoa.
• Miệng, họng: hiếm hơn, liên quan quan hệ bằng miệng.
• Thời gian từ khi nhiễm tới khi mọc sùi thường vài tuần đến vài tháng, có khi lâu hơn — vì vậy không thể suy ra chắc chắn "lây từ ai, lúc nào".

Nhiều thứ dễ bị nhầm là sùi: sẩn ngọc dương vật (hàng nốt nhỏ đều nhau quanh vành quy đầu, bình thường, không lây), hạt Fordyce (tuyến bã nhờn lộ ra, chấm vàng trắng nhỏ), nhú tiền đình âm hộ ở nữ, u mềm lây (nốt tròn bóng có lõm ở giữa). Không tự đốt, tự bôi thuốc khi chưa được bác sĩ da liễu hoặc nam khoa, phụ khoa xác nhận.

Điều trị: các lựa chọn và chuyện tái phát

Mục tiêu điều trị là loại bỏ nốt sùi nhìn thấy và giảm khó chịu, không phải "diệt sạch virus" — hiện chưa có thuốc nào làm được việc đó. Bác sĩ chọn phương pháp theo số lượng, kích thước, vị trí nốt và mong muốn của người bệnh.

Thuốc bôi người bệnh tự dùng tại nhà (theo đơn)

• Podophyllotoxin nồng độ thấp: bôi theo chu kỳ, cho nốt nhỏ ở da ngoài. Không dùng khi mang thai.
• Imiquimod: kem kích thích miễn dịch tại chỗ, dùng vài tuần; có thể gây đỏ rát.
• Một số nơi có thuốc mỡ chiết xuất trà xanh (sinecatechins).

Trường hợp trong bài cũ — một người tự mua dung dịch "podophyllin 20–25%" bôi rồi bị loét rộng — là ví dụ điển hình của việc dùng sai. Nhựa podophyllin nồng độ cao là thuốc chỉ được bôi tại cơ sở y tế, lượng nhỏ, rửa đi sau vài giờ; tự bôi lên diện rộng hay niêm mạc gây bỏng loét, và nếu ngấm nhiều có thể gây độc toàn thân.

Thủ thuật tại cơ sở y tế

• Áp lạnh bằng nitơ lỏng: nhanh, rẻ, thường cần làm vài lần cách nhau 1–2 tuần.
• Bôi acid trichloroacetic (TCA) do nhân viên y tế thực hiện; dùng được khi mang thai.
• Đốt điện, laser CO2, cắt bỏ: cho nốt lớn, nhiều, hoặc ở vị trí khó; cần gây tê.

Dù dùng cách nào, tái phát trong vài tháng đầu là chuyện thường gặp, không có nghĩa là điều trị thất bại hay "bị lại từ người khác". Cần tái khám theo hẹn để xử lý nốt mới mọc khi còn nhỏ. Hút thuốc lá liên quan với tái phát nhiều hơn — đây là một lý do cụ thể để bỏ thuốc.

Tránh xa

• Phòng khám quảng cáo "diệt tận gốc HPV", "tiêm thuốc đặc trị", "liệu trình kích hoạt miễn dịch" giá cao. Không có liệu pháp nào như vậy được chứng minh.
• Tự đốt bằng hương, vôi, axit, thuốc tẩy nốt ruồi — gây bỏng, sẹo hẹp, nhiễm trùng.
• Đắp lá, tỏi giã lên vùng sinh dục — gây bỏng hoá chất niêm mạc, không có bằng chứng tác dụng.

Chuyện với bạn tình

Đây là phần khó nói nhất và cũng hay bị bỏ qua nhất.

• Nói cho bạn tình biết để người đó tự kiểm tra và đi khám nếu có nốt bất thường. Nói theo hướng thông tin sức khoẻ, không đổ lỗi: HPV có thể nằm im nhiều tháng đến nhiều năm, nên việc mọc sùi bây giờ không chứng minh ai phản bội ai.
• Tạm ngưng quan hệ (cả miệng, hậu môn) khi đang có nốt và trong lúc đang điều trị, để vết thương lành và giảm lây.
• Sau điều trị, dùng bao cao su giúp giảm lây; với quan hệ bằng miệng có thể dùng bao cao su hoặc tấm chắn miệng (dental dam). Chi tiết về lây nhiễm khi quan hệ bằng miệng, xem bài oral sex an toàn và HPV.
• Bạn tình ổn định lâu năm thường đã cùng phơi nhiễm; quyết định dùng bao lâu dài là chuyện hai người trao đổi với nhau, có thể hỏi bác sĩ cùng.
• Không dùng chung khăn tắm, đồ lót khi đang có nốt; lây qua đồ dùng hiếm nhưng có thể.

Xét nghiệm đi kèm: đừng chỉ xử lý nốt sùi

Người bị sùi mào gà nên được khám và tư vấn xét nghiệm các bệnh lây qua đường tình dục khác như HIV, giang mai, lậu, chlamydia, viêm gan B — vì đường lây giống nhau và nhiều bệnh không có triệu chứng.

• Phụ nữ: tầm soát ung thư cổ tử cung (Pap, xét nghiệm HPV) theo lịch phù hợp độ tuổi. Có sùi không đồng nghĩa phải tầm soát dày hơn, nhưng là lời nhắc đừng bỏ lỡ lịch. Xem thêm lịch tầm soát theo tuổi.
• Nam quan hệ đồng giới, người nhiễm HIV: hỏi bác sĩ về khám hậu môn vì nguy cơ ung thư hậu môn liên quan HPV cao hơn.

Mang thai và sùi mào gà

• Khi mang thai, sùi có thể mọc nhanh và to hơn do thay đổi nội tiết và miễn dịch, sau sinh thường nhỏ lại.
• Không dùng podophyllotoxin, podophyllin; bác sĩ thường chọn áp lạnh, TCA hoặc cắt đốt.
• Sùi mào gà đơn thuần thường không phải lý do mổ lấy thai, trừ khi khối sùi lớn cản trở đường sinh hoặc dễ chảy máu.
• Lây sang con hiếm gặp, có thể gây u nhú thanh quản ở trẻ — đây là lý do nên điều trị trước và theo dõi trong thai kỳ.

Vắc xin HPV: cách phòng hiệu quả nhất

Các vắc xin HPV loại 4 hoặc 9 type có bao gồm type 6 và 11 nên phòng được phần lớn sùi mào gà, đồng thời phòng các type gây ung thư. Hiệu quả cao nhất khi tiêm trước khi bắt đầu quan hệ tình dục, nhưng người trẻ đã có quan hệ vẫn có lợi. Cả nam và nữ đều có thể tiêm; độ tuổi và số mũi theo khuyến cáo hiện hành, hỏi cơ sở tiêm chủng. Người đã bị sùi vẫn có thể tiêm để phòng các type khác chưa nhiễm, nhưng vắc xin không chữa nốt sùi đang có.

Khi nào cần đi khám

• Xuất hiện bất kỳ nốt lạ, sần sùi nào ở vùng sinh dục, hậu môn, miệng.
• Nốt chảy máu, loét, đau, to nhanh, cứng chắc — cần sinh thiết loại trừ tổn thương khác.
• Ra máu âm đạo bất thường, ra máu sau quan hệ.
• Bạn tình được chẩn đoán sùi mào gà hoặc bệnh lây qua đường tình dục khác.
• Đang mang thai và phát hiện nốt sùi.
• Sùi tái phát nhiều lần, hoặc ở người suy giảm miễn dịch.

Khám ở chuyên khoa da liễu, nam khoa (nam) hoặc phụ khoa (nữ); nhiều bệnh viện có phòng khám bệnh lây truyền qua đường tình dục được giữ kín thông tin.

Nguồn tham khảo

• WHO (who.int) — Human papillomavirus and cancer; sexually transmitted infections
• CDC (cdc.gov) — Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines: anogenital warts
• NHS (nhs.uk) — Genital warts
• ACOG (acog.org) — HPV vaccination, cervical cancer screening
• Bộ Y tế Việt Nam — hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh lây truyền qua đường tình dục