Nguyên nhân và điều trị tắc tuyến lệ (tắc ống lệ mũi) cho bé: xoa bóp đúng cách và khi nào cần thông lệ đạo

"Tắc tuyến lệ" ở trẻ sơ sinh thực chất là tắc ống lệ mũi, đường dẫn nước mắt từ góc trong mắt xuống mũi chưa thông hẳn, thường do một lớp màng mỏng ở đầu dưới ống chưa tiêu hết. Trẻ bị chảy nước mắt, có ghèn ở một hoặc hai mắt nhưng lòng trắng không đỏ. Phần lớn trẻ tự khỏi trong năm đầu đời; trong thời gian chờ, cha mẹ lau mắt sạch và xoa bóp túi lệ đúng cách, chỉ trường hợp kéo dài hoặc có biến chứng mới cần bác sĩ mắt thông lệ đạo.

Nước mắt đi đâu, và tắc ở chỗ nào

Nước mắt được tiết ra ở tuyến lệ phía trên, ngoài của mắt, chảy qua bề mặt nhãn cầu rồi vào hai lỗ nhỏ ở góc trong mi mắt, xuống túi lệ nằm cạnh sống mũi, rồi theo ống lệ mũi xuống hốc mũi. Đó là lý do khi khóc nhiều ta cũng sổ mũi.

Ở trẻ sơ sinh, đầu dưới của ống lệ mũi có thể còn một lớp màng chưa mở. Nước mắt không thoát xuống được nên ứ lại, tràn ra má. Tuyến lệ hoàn toàn bình thường, nên gọi "tắc tuyến lệ" là chưa chính xác, dù cách gọi này đã quen thuộc.

Tình trạng này khá thường gặp ở trẻ sơ sinh, ước tính từ vài phần trăm đến khoảng một phần năm trẻ tuỳ nghiên cứu. Trẻ sinh non, trẻ có hội chứng Down hoặc bất thường vùng mặt dễ gặp hơn.

Dấu hiệu nhận biết

• Mắt lúc nào cũng ướt, nước mắt chảy ra má dù trẻ không khóc. Thường thấy rõ từ vài tuần tuổi, khi trẻ bắt đầu tiết nhiều nước mắt hơn.
• Ghèn vàng hoặc trắng đọng ở khoé mắt, mi dính vào nhau khi ngủ dậy.
• Da mi dưới, má có thể đỏ nhẹ do ướt liên tục.
• Ấn nhẹ vào góc trong mắt cạnh sống mũi có thể thấy ghèn, nước trào ra lỗ lệ.
• Lòng trắng mắt vẫn trắng, trẻ không sợ ánh sáng, giác mạc (lòng đen) trong.

Phân biệt với những bệnh mắt khác

Glôcôm bẩm sinh hiếm nhưng là lý do quan trọng nhất để đưa trẻ chảy nước mắt đi khám mắt ít nhất một lần, chứ không tự kết luận là tắc lệ đạo.

Chăm sóc tại nhà

Lau mắt đúng cách

1. Rửa tay sạch bằng xà phòng.
2. Dùng bông gòn hoặc gạc sạch thấm nước đun sôi để nguội, hoặc nước muối sinh lý.
3. Lau từ góc trong ra góc ngoài mắt, mỗi miếng bông chỉ lau một lần; mắt bên kia dùng miếng mới.
4. Ghèn khô dính mi: đắp gạc ấm vài phút cho mềm rồi lau, không cạy.

Xoa bóp túi lệ

Mục đích là tăng áp lực trong túi lệ để đẩy thủng lớp màng ở đầu dưới ống. Cách làm thường được bác sĩ hướng dẫn:

1. Cắt ngắn móng tay, rửa tay sạch.
2. Đặt đầu ngón trỏ lên góc trong mắt, chỗ tiếp giáp giữa mi mắt và sống mũi (ngay trên túi lệ).
3. Ấn chắc tay vừa phải rồi vuốt xuống dọc theo cạnh sống mũi về phía cánh mũi.
4. Lặp lại khoảng 5–10 lần mỗi lượt, 2–3 lượt mỗi ngày, ví dụ khi thay tã hoặc trước khi bú.

Nếu ghèn trào ra lỗ lệ khi ấn, lau sạch đi. Đó là dấu hiệu túi lệ đang ứ dịch, không phải làm sai. Không ấn mạnh vào nhãn cầu.

Những điều không nên làm

• Nhỏ sữa mẹ vào mắt: không có bằng chứng chữa tắc lệ đạo, sữa là môi trường cho vi khuẩn phát triển.
• Đắp lá, nhỏ nước lá: gây kích ứng, nhiễm trùng.
• Tự nhỏ thuốc mắt có corticoid hoặc lọ thuốc mắt cũ trong nhà: corticoid có thể làm tăng nhãn áp, che lấp nhiễm trùng; lọ đã mở lâu có thể nhiễm khuẩn.
• Tự nhỏ kháng sinh kéo dài nhiều tuần: không làm ống lệ thông, chỉ dùng khi bác sĩ chẩn đoán có nhiễm trùng.

Bác sĩ điều trị thế nào

• Theo dõi: phần lớn trường hợp tự thông trước 1 tuổi, nên bác sĩ thường hướng dẫn xoa bóp và chờ.
• Kháng sinh nhỏ mắt: khi ghèn nhiều, có viêm kết mạc kèm theo; dùng đợt ngắn theo đơn.
• Thông lệ đạo (bơm rửa, thăm dò ống lệ): bác sĩ mắt đưa que nhỏ qua lỗ lệ để mở lớp màng. Thường cân nhắc khi trẻ khoảng 6–12 tháng mà vẫn chưa tự thông, hoặc sớm hơn nếu nhiễm trùng tái đi tái lại. Thủ thuật ngắn, tỷ lệ thành công cao ở trẻ nhỏ.
• Đặt ống silicon, nong bằng bóng, phẫu thuật: dành cho số ít trường hợp thông lệ đạo không hiệu quả.
• Viêm túi lệ cấp, u nang túi lệ ở trẻ sơ sinh: cần điều trị sớm, đôi khi kháng sinh toàn thân và thủ thuật sớm hơn.

Khi nào cần đi khám

• Bất kỳ trẻ nào chảy nước mắt kéo dài nên được khám mắt một lần để xác định chẩn đoán.
• Đi khám ngay nếu: góc trong mắt cạnh mũi sưng đỏ, đau, phồng lên; trẻ sốt; vùng mi sưng đỏ lan rộng.
• Trẻ dưới 4 tuần tuổi có mắt đỏ, sưng mi, ghèn mủ nhiều: có thể là viêm kết mạc sơ sinh do vi khuẩn lây từ đường sinh, cần điều trị khẩn để tránh tổn thương giác mạc.
• Chảy nước mắt kèm sợ ánh sáng, nheo mắt, lòng đen to bất thường hoặc mờ đục.
• Ghèn xanh vàng nhiều, mắt đỏ, sưng.
• Trẻ đã quá 6–12 tháng mà vẫn chảy nước mắt, có ghèn thường xuyên.

Những thay đổi khác thường gặp ở trẻ mới sinh như sưng vú, nước tiểu đỏ gạch, phù nhẹ được giải thích trong bài những dấu hiệu sức khoẻ ở bé sơ sinh.

Nguồn tham khảo

• Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO).
• Hiệp hội Nhãn khoa Nhi và Lác Hoa Kỳ (AAPOS).
• NHS (Vương quốc Anh): chảy nước mắt ở trẻ sơ sinh.
• Bệnh viện Mắt Trung ương, Bộ Y tế Việt Nam.