Nguyên nhân do đâu bị xuất huyết âm đạo? Tra theo độ tuổi, hoàn cảnh và khi nào phải cấp cứu

Xuất huyết âm đạo bất thường (ra máu ngoài kỳ kinh, sau quan hệ, kinh quá nhiều hoặc ra máu sau mãn kinh) thường do một trong mấy nhóm nguyên nhân: liên quan đến thai (kể cả khi chưa biết mình có thai), nội tiết và thuốc tránh thai, tổn thương ở cổ tử cung, tử cung như polyp, u xơ, viêm, và ít gặp hơn là rối loạn đông máu hay ung thư. Câu hỏi đầu tiên luôn là: có thể đang mang thai không? Và nếu đã mãn kinh, bất kỳ lần ra máu nào cũng cần đi khám.

Bài này sắp xếp nguyên nhân theo hoàn cảnh và độ tuổi — cách bác sĩ thực sự suy nghĩ khi gặp một người ra máu — để bạn biết mình nên lo đến đâu và cần chuẩn bị gì trước khi khám.

Bước đầu tiên: loại trừ có thai

Ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có quan hệ tình dục, ra máu bất thường có thể là dấu hiệu của:

• Ra máu sớm khi thai làm tổ — lượng ít, màu hồng hoặc nâu, thường quanh thời điểm sắp có kinh, dễ bị nhầm là "kinh ít".
• Doạ sẩy thai, sẩy thai.
• Chửa ngoài tử cung — ra máu ít, lấm tấm, kèm đau một bên bụng dưới. Đây là cấp cứu: khối thai vỡ gây chảy máu trong ổ bụng.

Que thử thai bán ở hiệu thuốc là bước rẻ và nhanh nhất. Dù kết quả âm tính mà vẫn đau bụng một bên, ra máu, chậm kinh — đi khám, vì que thử có thể âm tính khi quá sớm.

Tra theo hoàn cảnh: nguyên nhân hay gặp

Những điều bài cũ nói chưa đúng

• "Ra máu sau quan hệ thường do rách màng trinh lần đầu": không ít phụ nữ không chảy máu lần đầu, và ngược lại người đã quan hệ nhiều lần vẫn có thể ra máu vì nguyên nhân khác. Ra máu sau quan hệ ở người không phải lần đầu là dấu hiệu cần khám cổ tử cung, không phải chuyện "ma sát mạnh" rồi bỏ qua. Về màng trinh, xem bài làm thế nào để xác định màng trinh còn hay mất.
• "Phụ nữ trung niên ra máu sau quan hệ có thể xác định do ung thư": có thể, nhưng không phải là kết luận. Phần lớn trường hợp là lộ tuyến, polyp, viêm, khô âm đạo. Ung thư là khả năng phải loại trừ bằng khám và xét nghiệm, không phải để tự đoán rồi hoảng sợ hay chần chừ.
• Bài cũ xếp "u nang buồng trứng" vào nguyên nhân ra máu sau quan hệ — u nang buồng trứng hiếm khi gây ra máu âm đạo trực tiếp; nó thường gây đau, hoặc rối loạn kinh nếu là loại tiết hormone.
• Viêm nội mạc tử cung có thể gây ra máu bất thường, thường kèm đau bụng dưới, sốt, khí hư hôi — chi tiết ở bài viêm nội mạc tử cung.

Thế nào là "ra nhiều" — đo cho cụ thể

Nói với bác sĩ "ra nhiều lắm" không giúp được nhiều. Những mốc thường dùng để đánh giá kinh nhiều hoặc chảy máu đáng lo:

• Thấm ướt hết một băng vệ sinh (hoặc tampon) mỗi 1–2 giờ, liên tục nhiều giờ.
• Phải dùng hai băng cùng lúc, hoặc dậy giữa đêm để thay băng.
• Có cục máu đông to hơn đồng xu lớn.
• Kinh kéo dài hơn 7 ngày.
• Mệt, hụt hơi khi leo cầu thang, chóng mặt — dấu hiệu thiếu máu.

Chuẩn bị gì trước khi đi khám

Ghi lại trong 1–2 chu kỳ (nếu không phải tình huống cấp cứu), hoặc ít nhất nhớ được:

1. Ngày đầu kỳ kinh gần nhất và chu kỳ thường ngày.
2. Ra máu vào ngày nào, bao lâu, bao nhiêu băng mỗi ngày, có cục không.
3. Có liên quan với quan hệ, với tập luyện, với việc bắt đầu thuốc nào không.
4. Đang dùng biện pháp tránh thai gì, thuốc gì (kể cả thuốc nam, thực phẩm chức năng — một số loại có thành phần ảnh hưởng nội tiết hoặc đông máu).
5. Lần làm xét nghiệm tế bào cổ tử cung, HPV gần nhất.

Khi khám, bác sĩ thường: hỏi bệnh, khám bằng mỏ vịt để nhìn cổ tử cung, thử thai, siêu âm (thường qua đường âm đạo nếu đã quan hệ), xét nghiệm công thức máu; tuỳ trường hợp làm thêm xét nghiệm tuyến giáp, đông máu, xét nghiệm chlamydia và lậu, xét nghiệm tế bào cổ tử cung, hoặc lấy mẫu niêm mạc tử cung để sinh thiết. Nếu chưa biết nên đi khám ở đâu, mức độ gấp đến đâu, có thể dùng trợ lý chuẩn bị đi khám để sắp xếp lại triệu chứng trước.

Trong lúc chờ khám: nên và không nên

• Dùng băng vệ sinh để theo dõi lượng máu; tránh đặt tampon hay cốc nguyệt san nếu nghi có thai hoặc vừa sẩy, vừa sinh.
• Không thụt rửa âm đạo, không đặt thuốc mua tự do.
• Không tự dùng thuốc cầm máu, thuốc nội tiết, thuốc nam "điều kinh" — chúng có thể che triệu chứng và làm chậm chẩn đoán. Một số bài thuốc "hoạt huyết" còn làm ra máu nhiều hơn.
• Thuốc giảm đau không kê đơn dùng theo nhãn hoặc hỏi dược sĩ; người đang có thai hoặc nghi có thai phải hỏi trước khi dùng.
• Ăn đủ thịt, cá, trứng, rau xanh nếu ra máu kéo dài; thiếu máu thiếu sắt cần xét nghiệm để bổ sung đúng.

Khi nào cần đi khám

Đi cấp cứu ngay nếu:

• Ra máu ướt đẫm một băng mỗi giờ, liên tục từ 2 giờ trở lên.
• Choáng váng, ngất, tim đập nhanh, da tái lạnh.
• Đau bụng dữ dội, nhất là đau một bên, kèm chậm kinh hoặc que thử thai dương tính.
• Đang mang thai mà ra máu, kèm đau bụng hoặc ra nước.
• Ra máu kèm sốt cao, khí hư hôi sau sinh, sau sẩy, sau thủ thuật.

Đặt lịch khám phụ khoa sớm nếu:

• Bất kỳ lần ra máu nào sau mãn kinh.
• Ra máu sau quan hệ, nhất là lặp lại.
• Ra máu giữa hai kỳ kinh từ hai chu kỳ trở lên.
• Kinh kéo dài trên 7 ngày, có cục máu lớn, hoặc có dấu hiệu thiếu máu.
• Chu kỳ ngắn hơn 21 ngày hoặc dài hơn 35 ngày liên tục mà trước đây đều.

Nguồn tham khảo

• Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) — abnormal uterine bleeding: acog.org
• Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) — vaginal bleeding, heavy periods: nhs.uk
• Mayo Clinic — vaginal bleeding: mayoclinic.org
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — sàng lọc ung thư cổ tử cung: who.int
• Bộ Y tế Việt Nam — hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ sinh sản.