Những sai lầm khi chữa sổ mũi cho trẻ cha mẹ nên tránh, và cách làm đúng

Sổ mũi ở trẻ phần lớn do cảm lạnh virus và tự khỏi sau khoảng 7–10 ngày. Những sai lầm hay gặp nhất khi chữa ở nhà là nhỏ nước tỏi vào mũi, hút mũi bằng miệng hoặc hút quá sâu, bơm rửa mũi mạnh bằng xi lanh, và tự mua thuốc nhỏ mũi co mạch, corticoid hay kháng sinh. Việc cần làm thực ra đơn giản hơn: nhỏ nước muối sinh lý, làm sạch mũi nhẹ nhàng, cho uống đủ, và nhận ra sớm những dấu hiệu không còn là cảm thường.

Sai lầm 1: nhỏ nước tỏi, nước lá, dầu vào mũi

Tỏi có chất allicin diệt được vi khuẩn trong ống nghiệm, nên nhiều người tin nhỏ nước tỏi vào mũi sẽ "diệt virus". Thực tế:

• Cảm lạnh do virus, và virus đã nằm trong tế bào niêm mạc; nhỏ tỏi không làm bệnh khỏi nhanh hơn.
• Nước tỏi cay, gây bỏng rát niêm mạc mũi vốn rất mỏng ở trẻ nhỏ. Niêm mạc phù nề làm mũi càng nghẹt, trẻ phải thở bằng miệng, bú khó.
• Nước tỏi tự ép ở nhà không vô khuẩn, nồng độ không kiểm soát được.

Tương tự, không nhỏ sữa mẹ, nước lá hẹ, nước chanh, dầu ăn vào mũi trẻ. Dầu có thể bị hít vào phổi, gây viêm phổi do hít. Các loại dầu gió, cao xoa có menthol, long não không bôi lên mũi, mặt trẻ dưới 2 tuổi: hít phải có thể gây co thắt thanh quản, khó thở.

Sai lầm 2: hút mũi bằng miệng, hoặc hút quá sâu, quá nhiều

Ông bà ngày xưa hay ngậm mũi cháu để hút. Cách này đưa vi khuẩn, virus từ miệng người lớn sang trẻ và ngược lại, không vệ sinh và cũng không hút sạch hơn.

Dụng cụ hút mũi (bóp cao su, ống hút dùng miệng có màng lọc, máy hút điện) dùng được, nhưng:

• Chỉ hút ở lỗ mũi, không thọc sâu đầu hút vào trong. Thọc sâu làm trầy xước, chảy máu, phù nề.
• Không hút liên tục cả ngày. Thường chỉ cần trước bữa bú, trước khi ngủ, khi thấy trẻ thở khò khè vì mũi. Khoảng vài lần mỗi ngày là đủ.
• Nhỏ nước muối sinh lý trước 1–2 phút cho dịch loãng ra rồi mới hút.
• Rửa sạch dụng cụ sau mỗi lần dùng, để khô.

Sai lầm 3: bơm rửa mũi mạnh, nhiều cho trẻ nhỏ

Nước muối sinh lý (natri clorid 0,9%) là thứ an toàn và hữu ích nhất khi trẻ sổ mũi, nghẹt mũi. Vấn đề không phải ở nước muối, mà ở cách dùng:

• Trẻ dưới 1–2 tuổi: chỉ cần nhỏ vài giọt mỗi bên mũi, hoặc xịt dạng phun sương nhẹ dành cho trẻ em. Không dùng xi lanh bơm cả ống lớn vào mũi trẻ nằm ngửa: nước có thể tràn xuống họng gây sặc, đẩy dịch lên tai giữa.
• Trẻ lớn biết hợp tác: có thể rửa mũi bằng bình rửa chuyên dụng, đầu cúi về trước, theo hướng dẫn của bác sĩ tai mũi họng.
• Không pha nước muối tự chế bằng muối ăn và nước máy cho trẻ: khó đúng nồng độ, nước không vô trùng.
• Khi trẻ khoẻ, mũi sạch thì không cần rửa mũi hằng ngày "để phòng bệnh". Mũi có lớp nhầy tự làm sạch; nhỏ nước muối khi có triệu chứng là đủ.

Mùa lạnh, có thể để lọ nước muối trong túi áo hoặc ngâm vào cốc nước ấm vài phút cho bớt lạnh trước khi nhỏ.

Sai lầm 4: tự mua thuốc nhỏ mũi co mạch, corticoid, kháng sinh

Thuốc nhỏ mũi co mạch

Các thuốc chứa xylometazoline, oxymetazoline, naphazoline giúp thông mũi rất nhanh nên dễ bị lạm dụng. Với trẻ em, chúng có những rủi ro thật:

• Trẻ nhỏ dễ bị ngộ độc do hấp thu qua niêm mạc: li bì, chậm nhịp tim, hạ thân nhiệt, thậm chí hôn mê. Đây là lý do nhiều chế phẩm ghi rõ không dùng cho trẻ dưới một độ tuổi nhất định, và có dạng nồng độ riêng cho trẻ em.
• Dùng quá vài ngày gây nghẹt mũi dội ngược: hết thuốc là mũi nghẹt hơn, phải nhỏ tiếp.

Nếu muốn dùng, phải hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, đọc kỹ nhãn về độ tuổi, nồng độ, số ngày tối đa. Không dùng thuốc nhỏ mũi của người lớn cho trẻ. Không dùng cho trẻ sơ sinh, nhũ nhi khi chưa có chỉ định.

Thuốc có corticoid

Thuốc xịt mũi corticoid có vai trò trong viêm mũi dị ứng kéo dài, viêm xoang, nhưng phải do bác sĩ chẩn đoán và kê. Tự dùng cho mỗi đợt cảm lạnh không giúp gì, lại có thể gây chảy máu mũi, và các chế phẩm pha trộn không rõ nguồn gốc có thể chứa corticoid liều cao.

Kháng sinh

Nhiều cha mẹ thấy nước mũi chuyển xanh, vàng là nghĩ "nhiễm trùng, phải uống kháng sinh". Không đúng: nước mũi đặc, xanh vàng vài ngày là diễn biến bình thường của cảm lạnh virus. Kháng sinh không trị được virus, gây tiêu chảy, phát ban và làm vi khuẩn kháng thuốc. Hiểu thêm vì sao thói quen tự mua kháng sinh cho cả nhà đáng lo trong bài kháng kháng sinh liên quan gì tới tủ thuốc nhà bạn.

Thêm vài sai lầm ít ai để ý

• Siro ho, thuốc cảm phối hợp cho trẻ nhỏ: các cơ quan quản lý thuốc như FDA (Mỹ) khuyến cáo không dùng thuốc ho cảm không kê đơn cho trẻ dưới 2 tuổi vì nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng, và lợi ích ở trẻ nhỏ chưa được chứng minh.
• Cho mật ong, chanh mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi: nguy cơ ngộ độc botulinum. Với trẻ trên 1 tuổi, một thìa nhỏ mật ong có thể giúp dịu ho.
• Xông nồi nước sôi: rất dễ bỏng nặng do trẻ giãy, đổ nồi. Muốn làm ẩm, cho trẻ ngồi trong phòng tắm đầy hơi nước ấm vài phút, hoặc dùng máy tạo ẩm hơi mát được vệ sinh thường xuyên.
• Ủ quá ấm, đóng kín cửa: trẻ ra mồ hôi, mất nước, khó chịu hơn. Mặc vừa đủ, phòng thoáng.

Làm gì cho đúng khi trẻ sổ mũi

1. Nhỏ nước muối sinh lý vài lần mỗi ngày, nhất là trước bú và ngủ.
2. Lau, hút mũi nhẹ ở lỗ mũi; thoa ít kem dưỡng quanh cánh mũi nếu da bị đỏ do lau nhiều.
3. Cho bú, uống đủ; trẻ nghẹt mũi bú khó nên chia cữ ngắn, nhiều lần.
4. Kê cao đầu nhẹ khi trẻ lớn ngủ. Trẻ dưới 1 tuổi vẫn nằm ngửa trên mặt phẳng, không kê gối.
5. Rửa tay thường xuyên, hạn chế cho trẻ tiếp xúc người đang ốm; không hút thuốc trong nhà.

Khi nào cần đi khám

• Trẻ dưới 3 tháng sổ mũi kèm sốt, bú kém.
• Thở nhanh, rút lõm ngực, cánh mũi phập phồng, thở rít, tím môi: đi cấp cứu. Cách đếm nhịp thở xem ở bài dấu hiệu viêm phổi khi trẻ thở nhanh.
• Sốt cao từ 39°C, hoặc sốt quá 3 ngày; sốt lại sau khi đã đỡ.
• Đau tai, quấy khóc nhiều về đêm, kéo tai, chảy dịch tai.
• Nước mũi kéo dài trên 10–14 ngày không đỡ, hoặc đang đỡ lại nặng lên, kèm ho, hơi thở hôi, đau vùng mặt.
• Chỉ chảy mũi một bên, có mùi hôi, có thể lẫn máu: nghĩ tới dị vật trong mũi (hạt, đồ chơi nhỏ).
• Bỏ bú, li bì, ít tiểu.
• Đã lỡ dùng thuốc nhỏ mũi co mạch và trẻ ngủ li bì bất thường, da tái lạnh: đi viện ngay.

Nguồn tham khảo

• Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA): khuyến cáo về thuốc ho cảm cho trẻ em.
• Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), healthychildren.org: cảm lạnh ở trẻ.
• NHS (Vương quốc Anh): cảm lạnh ở trẻ em.
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): sử dụng kháng sinh hợp lý.
• Bộ Y tế Việt Nam: hướng dẫn xử trí nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ em.