Mẹ bầu tránh ăn gì để không ảnh hưởng tới IQ của trẻ: rượu, cá nhiều thủy ngân, chì
Thứ có bằng chứng gây hại trí não thai nhi là rượu dưới mọi dạng, cá biển lớn nhiều thủy ngân, chì và thiếu i-ốt. Kẹo cao su, bột ngọt hay đậu phụ không làm giảm IQ của con.
Những thứ có bằng chứng rõ ràng gây hại cho sự phát triển trí não thai nhi là rượu (dưới mọi dạng), cá biển lớn nhiều thủy ngân, chì lẫn trong một số thuốc dân gian và đồ dùng, cùng tình trạng thiếu i-ốt. Kẹo cao su, bột ngọt hay đậu phụ – những món hay bị đồn "làm giảm IQ của con" – không có cơ sở khoa học. Cà phê nên giới hạn, nhưng lý do chính là nguy cơ sảy thai và thai nhẹ cân, không phải trí thông minh.
Bài này đi theo từng món trong bữa ăn của gia đình Việt, chỉ rõ cái nào phải tránh hẳn, cái nào giới hạn, cái nào ăn bình thường.
Rượu: thứ cần tránh tuyệt đối, kể cả trong món ăn
Rượu đi qua nhau thai dễ dàng và gây tổn thương trực tiếp lên tế bào não đang phát triển. Hậu quả nặng nhất là hội chứng rượu bào thai, nhưng phổ rộng hơn nhiều: khó tập trung, kém trí nhớ, rối loạn hành vi, khó học – nhiều trẻ không có nét mặt đặc trưng nên không được nhận ra. WHO, CDC và Bộ Y tế đều nhất quán: không có lượng rượu nào được coi là an toàn khi mang thai.
Ở Việt Nam, rượu hay đến với bà bầu qua những đường "không giống uống rượu":
- Rượu nếp, cơm rượu – có nồng độ cồn, dù thấp. Lời khuyên "ăn cơm rượu cho con trắng" không có căn cứ.
- Rượu thuốc, rượu ngâm được người nhà mời "bồi bổ".
- Món nấu có rượu: gà hầm rượu, bò nấu vang. Nấu lâu làm bay một phần cồn chứ không hết; ăn ít thỉnh thoảng không đáng lo bằng uống, nhưng không nên dùng thường xuyên.
- Bia "không cồn": nhiều loại vẫn có dưới 0,5% cồn; đọc nhãn.
Nếu đã lỡ uống trước khi biết mình có thai: đừng hoảng, ngừng ngay từ lúc biết và kể với bác sĩ khám thai. Phần lớn trường hợp uống ít trong vài tuần đầu không để lại hậu quả, nhưng bác sĩ cần biết để theo dõi.
Cá: ăn đúng loại thì có lợi cho não
Cá là nguồn DHA và i-ốt tốt cho não thai. Vấn đề là methyl thủy ngân tích tụ trong các loài cá săn mồi lớn, sống lâu. Thủy ngân qua nhau thai và ảnh hưởng hệ thần kinh đang hình thành. Theo hướng dẫn của FDA và EPA (Mỹ), bà bầu nên ăn khoảng 2–3 bữa cá ít thủy ngân mỗi tuần và tránh các loài nhiều thủy ngân.
| Nên tránh | Hạn chế (khoảng 1 bữa/tuần) | Ăn tốt (2–3 bữa/tuần) |
|---|---|---|
| Cá mập, cá kiếm, cá thu vua (king mackerel), cá ngừ mắt to, cá cờ (marlin), cá kình (tilefish) | Cá ngừ vây vàng, cá ngừ trắng (albacore), cá mú, cá chẽm biển cỡ lớn | Cá hồi, cá trích, cá mòi, cá cơm, cá rô phi, cá basa, cá diêu hồng, tôm, mực, nghêu |
Lưu ý: tên gọi "cá thu" ở Việt Nam dùng cho nhiều loài khác nhau. Cá thu cỡ lớn, cắt khúc to nên coi như nhóm hạn chế. Cá đánh bắt ở sông hồ gần khu công nghiệp, mỏ thì nên dè dặt hơn. Bỏ hẳn cá vì sợ thủy ngân là thiệt cho con – điều cần là chọn loại.
Chì: nguồn ẩn hay bị bỏ quên
Chì gây hại não thai nhi ngay cả ở mức thấp. Nguồn chì với bà bầu thường không đến từ thức ăn chợ mà từ:
- Thuốc cam, thuốc tễ, thuốc bột dân gian không rõ nguồn gốc – đã có nhiều ca ngộ độc chì ở trẻ em và người lớn do loại thuốc này. Bà bầu không nên dùng "thuốc bổ thai" kiểu này.
- Bột trét, sơn cũ khi sửa nhà cũ: người mang thai nên tránh ở trong nhà lúc cạo sơn, chà tường.
- Nghề nghiệp của mẹ hoặc chồng: tái chế ắc quy, hàn, làm gốm men chì – bụi theo quần áo về nhà.
Vitamin A dạng retinol: đừng ăn gan liên tục
Gan động vật rất giàu vitamin A dạng retinol. Lượng retinol quá cao ở đầu thai kỳ liên quan đến dị tật thai, nên NHS khuyên bà bầu tránh gan và các sản phẩm từ gan (pa tê gan), cũng như không tự uống thêm viên vitamin A hay dầu gan cá. Một bữa gan thỉnh thoảng không phải tai họa, nhưng thói quen "ăn gan bổ máu" mỗi tuần vài lần thì không nên. Bổ máu thì thịt bò, thịt đỏ, đậu, rau lá xanh đậm và viên sắt theo chỉ định an toàn hơn. Beta-caroten từ rau củ (cà rốt, bí đỏ) không gây vấn đề này.
I-ốt: thiếu cũng hại não như chất độc
Thiếu i-ốt ở mẹ là nguyên nhân phòng được hàng đầu của chậm phát triển trí tuệ ở trẻ trên thế giới. Nhu cầu i-ốt tăng khi mang thai. Dùng muối i-ốt hoặc nước mắm, hạt nêm có bổ sung i-ốt trong nấu ăn hằng ngày; vitamin bầu thường có i-ốt, đọc nhãn để biết. Người có bệnh tuyến giáp thì bổ sung theo bác sĩ – xem thêm phần chuẩn bị trước mang thai trong bài chọn mùa bầu bí để con thông minh.
Cà phê và trà: giới hạn, không phải cấm
ACOG và NHS khuyên bà bầu giữ caffeine dưới khoảng 200 mg mỗi ngày – tương đương chừng một ly cà phê phin nhỏ hoặc một ly cà phê pha máy cỡ vừa. Lý do là lượng caffeine cao liên quan tới sảy thai và thai nhẹ cân. Chưa có bằng chứng thuyết phục rằng mức caffeine vừa phải làm giảm IQ của con, nên bài cũ quy kết như vậy là quá lời. Nhớ cộng cả trà đặc, trà sữa, nước tăng lực, nước ngọt có cola và sô-cô-la vào tổng lượng.
Những "thủ phạm IQ" không có cơ sở
- Kẹo cao su: không có bằng chứng làm giảm IQ. Nhai nhiều có thể gây đầy hơi; loại có sorbitol, xylitol ăn nhiều gây tiêu chảy. Thế thôi.
- Bột ngọt (mì chính): glutamate trong bột ngọt được chuyển hóa như glutamate trong cà chua, nước dùng xương. Các cơ quan an toàn thực phẩm quốc tế xếp bột ngọt vào nhóm an toàn với lượng dùng nấu ăn thông thường. Con số "6 gram mỗi ngày" và chuyện "thiếu kẽm ở thai nhi" trong bài cũ không có nguồn.
- Đậu phụ: thực phẩm giàu đạm, canxi, tốt cho bà bầu. Rủi ro thật nằm ở đậu phụ sản xuất bẩn hoặc chao, đậu lên men để lâu – lo ngại về vệ sinh, không phải về IQ.
- Cá khô: mặn, nên ăn vừa phải vì muối, nhất là người phù hoặc huyết áp cao. Không làm "giảm trí nhớ của thai".
Những món tránh vì nhiễm khuẩn, không vì IQ
Để đầy đủ: một số món bà bầu nên tránh vì vi khuẩn Listeria, Salmonella, ký sinh trùng – có thể gây sảy thai, sinh non hoặc nhiễm trùng thai:
- Gỏi cá sống, sushi sống, hàu sống, tiết canh.
- Thịt tái, nem chua, thịt nguội, pa tê để lạnh lâu.
- Trứng lòng đào chưa chín kỹ ở nơi không đảm bảo, sữa chưa tiệt trùng.
- Rau mầm sống, rau sống rửa không kỹ.
Khi nào nên hỏi bác sĩ
- Đã uống rượu bia thường xuyên trước khi biết có thai.
- Gia đình hoặc nghề nghiệp có tiếp xúc chì, thủy ngân, dung môi.
- Đang dùng hoặc được người nhà mua thuốc bổ thai, thuốc nam, thuốc tễ không rõ nguồn gốc.
- Có bệnh tuyến giáp, đang ăn chay trường (cần chú ý B12, i-ốt, sắt).
- Muốn uống thêm DHA, vitamin tổng hợp ngoài viên bầu bác sĩ đã kê.
- Bị nôn nghén nặng, không ăn uống được – xem bài cách giảm bớt nghén.
Hỏi đáp nhanh
Bà bầu ăn gì để con thông minh?
Không có món "thần kỳ". Một chế độ ăn đa dạng, có cá ít thủy ngân 2–3 bữa/tuần, dùng muối i-ốt, đủ axit folic, sắt và tránh rượu là nền tảng có bằng chứng.
Có cần uống thêm DHA dạng viên?
Nếu ăn cá đều đặn thì thường không cần. Người không ăn cá có thể hỏi bác sĩ về viên DHA; chọn sản phẩm từ dầu cá tinh chế hoặc tảo, không dùng dầu gan cá vì có vitamin A.
Uống một ly bia trong tiệc cưới có sao không?
Khuyến cáo chung là không uống chút nào. Nếu đã lỡ, không cần hoảng, nhưng đừng lặp lại.
Ăn cá ngừ hộp được không?
Cá ngừ hộp loại "light" thường từ cá nhỏ, ít thủy ngân hơn; loại albacore (cá ngừ trắng) nhiều hơn, nên giới hạn khoảng một bữa mỗi tuần.
Nhai kẹo cao su có hại thai không?
Không. Chỉ nên tránh nhai quá nhiều nếu bị đầy hơi hoặc tiêu chảy.
