Dấu hiệu nhận biết sớm mang thai ngoài tử cung: triệu chứng, nhóm nguy cơ và khi nào phải cấp cứu

Thai ngoài tử cung thường lộ ra trong khoảng tuần 6–8 tính từ ngày đầu kỳ kinh cuối: que thử hai vạch, rồi ra máu lấm tấm và đau một bên bụng dưới. Dấu hiệu sớm không đặc hiệu, nên cách nhận biết đáng tin nhất không phải là "đoán theo cơn đau" mà là đi siêu âm đầu dò và thử beta-hCG ngay khi biết có thai, nhất là nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ. Còn khi đã đau dữ dội, choáng, ngất hay đau lên vai thì không chờ gì nữa: đến cấp cứu.

Bài này đi vào giai đoạn trước khi có chẩn đoán: triệu chứng nào đáng ngờ, ai cần đi khám sớm hơn người khác, và vì sao có những trường hợp bác sĩ chưa kết luận được ngay mà phải hẹn thử máu lại sau 48 giờ. Phần điều trị (theo dõi, thuốc methotrexate, phẫu thuật) đã có ở bài Điều trị thai ngoài tử cung.

Thai ngoài tử cung là gì và vì sao nguy hiểm

Bình thường trứng thụ tinh ở vòi trứng, sau đó mất vài ngày để trôi về làm tổ trong buồng tử cung. Khi khối thai dừng lại và làm tổ ở chỗ khác, ta gọi là thai ngoài tử cung. Hơn chín phần mười nằm ở vòi trứng; hiếm hơn là ở buồng trứng, cổ tử cung, vết mổ lấy thai cũ hoặc trong ổ bụng.

Vòi trứng chỉ to cỡ một sợi bún lớn, không giãn ra được như tử cung. Khối thai lớn dần sẽ làm vòi trứng rạn rồi vỡ, gây chảy máu vào ổ bụng. Chảy máu trong không nhìn thấy được, người bệnh có thể chỉ thấy đau và choáng trước khi tụt huyết áp. Đó là lý do thai ngoài tử cung vẫn là nguyên nhân tử vong mẹ hàng đầu trong ba tháng đầu, dù phát hiện sớm thì đa số chữa được an toàn và nhiều người vẫn có con sau đó.

Một điều cần nói thẳng: thai ngoài tử cung không thể "giữ lại" hay chuyển về tử cung. Phát hiện sớm là để bảo vệ người mẹ và giữ lại vòi trứng khi có thể.

Các dấu hiệu sớm, theo thứ tự hay gặp

1. Vẫn có dấu hiệu có thai như bình thường

Trễ kinh, căng ngực, buồn nôn, que thử lên hai vạch. Thai ngoài tử cung vẫn tiết hCG, nên que thử không phân biệt được thai nằm ở đâu.

2. Ra máu âm đạo bất thường

Thường ít, lấm tấm, màu nâu sẫm hoặc đỏ sậm, kéo dài lai rai nhiều ngày. Nhiều chị em tưởng là kinh nguyệt đến muộn, ra ít, nên không nghĩ mình có thai. Đây là bẫy hay gặp nhất: người đã quan hệ không dùng biện pháp tránh thai chắc chắn mà thấy "kỳ kinh lạ" (trễ vài ngày, ra ít, màu sẫm, kèm đau bụng) thì nên thử thai trước khi kết luận là rối loạn kinh.

3. Đau bụng dưới, thường lệch một bên

Đau âm ỉ hoặc quặn từng cơn ở hố chậu phải hoặc trái, có khi lan xuống lưng dưới. Ban đầu có thể nhẹ, đến rồi đi. Cần nhớ thai trong tử cung cũng có thể gây cảm giác kéo căng nhẹ ở bụng dưới, nên đau nhẹ không có nghĩa là thai ngoài, và ngược lại đau nhẹ cũng không loại trừ được.

4. Muốn đi ngoài, nặng hậu môn khi đứng dậy

Máu rỉ vào túi cùng sau tử cung (chỗ thấp nhất trong ổ bụng, sát trực tràng) gây cảm giác mót rặn, muốn đi cầu mà không ra. Dấu hiệu này hay bị bỏ qua vì người ta nghĩ do táo bón.

5. Đau đầu vai, choáng, ngất: dấu hiệu đã chảy máu nhiều

Máu trong ổ bụng kích thích cơ hoành gây đau ở đầu vai (thường vai phải), nhất là khi nằm xuống. Kèm theo là chóng mặt khi đứng, vã mồ hôi, tim nhanh, da tái, ngất. Gặp các dấu hiệu này thì gọi 115 hoặc nhờ người đưa đến bệnh viện có khoa sản gần nhất, không tự lái xe, không ăn uống gì thêm phòng khi phải mổ.

Ai nên đi siêu âm sớm, không chờ có triệu chứng

Thai ngoài tử cung vẫn xảy ra ở người không có yếu tố nguy cơ nào, nhưng những nhóm sau nên chủ động khám ngay khi biết có thai và nói rõ tiền sử với bác sĩ:

• Đã từng bị thai ngoài tử cung, kể cả đã điều trị bằng thuốc hay đã mổ. Đây là yếu tố nguy cơ mạnh nhất.
• Từng viêm vùng chậu, viêm phần phụ, hoặc từng nhiễm chlamydia, lậu. Nhiễm trùng làm tổn thương niêm mạc vòi trứng, nhiều khi người bệnh không hề biết vì chlamydia thường không gây triệu chứng.
• Đã mổ vòi trứng: triệt sản rồi có thai, nối lại vòi trứng, mổ thai ngoài trước đó, mổ vùng chậu.
• Có thai khi đang đặt vòng tránh thai. Vòng rất hiệu quả nên hiếm khi có thai, nhưng nếu đã có thai khi đang mang vòng thì tỉ lệ thai nằm ngoài tử cung cao hơn hẳn. Bài cũ khuyên "nên chọn thuốc uống hoặc bao cao su vì an toàn hơn vòng" là hiểu sai: tính chung thì vòng tránh thai làm giảm số lần có thai, nên không làm tăng tổng số ca thai ngoài. Chỉ cần nhớ: đang đặt vòng mà thử thai dương tính thì đi khám ngay.
• Có thai nhờ hỗ trợ sinh sản (IVF, kích trứng). Nhóm này còn có thể gặp thai trong và ngoài tử cung cùng lúc, hiếm nhưng có.
• Hút thuốc lá, trên 35 tuổi, lạc nội mạc tử cung, từng vô sinh lâu năm.

Khi đi khám: bác sĩ dựa vào gì để kết luận

Siêu âm đầu dò âm đạo

Siêu âm qua ngả âm đạo thấy túi thai sớm hơn siêu âm bụng. Nếu thấy túi thai có túi noãn hoàng hoặc phôi nằm trong buồng tử cung thì gần như loại trừ được thai ngoài (trừ nhóm IVF như trên). Nếu thấy khối cạnh buồng trứng kèm dịch trong ổ bụng, khả năng thai ngoài rất cao.

Beta-hCG máu và câu chuyện "chưa rõ thai ở đâu"

Rất nhiều chị em ra về với chẩn đoán "thai chưa xác định vị trí" và hoang mang. Đây không phải bác sĩ khám sót. Thai quá sớm thì chưa siêu âm thấy ở đâu cả. Bác sĩ khi đó sẽ thử beta-hCG máu và hẹn thử lại sau 48 giờ:

• hCG tăng đều như thai bình thường, vài ngày sau siêu âm thấy túi thai trong tử cung: yên tâm.
• hCG giảm nhanh: thường là thai sảy sớm, theo dõi đến khi về âm tính.
• hCG tăng chậm, đi ngang, hoặc đã vượt ngưỡng mà lẽ ra siêu âm đầu dò phải thấy túi thai trong tử cung nhưng vẫn không thấy: bác sĩ sẽ nghĩ nhiều đến thai ngoài.

Trong thời gian chờ kết quả, việc của bạn là giữ đúng lịch hẹn thử máu, ở gần cơ sở y tế, không đi xa một mình, và quay lại ngay nếu đau tăng hay choáng. Bỏ hẹn vì "thấy đỡ đau rồi" là cách nhiều ca vỡ thai xảy ra ở nhà.

Nhóm máu Rh

Người có nhóm máu Rh âm bị thai ngoài tử cung có thể cần tiêm anti-D để bảo vệ lần mang thai sau. Nếu bạn biết mình Rh âm, hãy báo bác sĩ.

Dễ nhầm với gì

• Dọa sảy hoặc sảy thai: cũng ra máu, đau bụng, nhưng thai nằm trong tử cung. Chi tiết ở bài Các dấu hiệu và triệu chứng sảy thai tự nhiên.
• Vỡ nang hoàng thể: đau đột ngột một bên, có thể chảy máu trong, cũng gặp khi có thai sớm.
• Viêm ruột thừa: đau hố chậu phải, có sốt, đau tăng khi đi lại.

Không có cách nào tự phân biệt ở nhà. Que thử dương tính cộng đau bụng là một tình huống cần siêu âm, chấm hết.

Những việc không nên làm khi nghi ngờ

• Không tự mua thuốc giảm đau mạnh hoặc thuốc giảm co uống rồi nằm chờ: thuốc che bớt cơn đau trong khi máu vẫn chảy.
• Không tự dùng thuốc phá thai mua trôi nổi. Thuốc phá thai không có tác dụng với thai ngoài tử cung; ra máu sau uống thuốc khiến người dùng tưởng "đã ra thai" trong khi khối thai ở vòi trứng vẫn lớn.

Khi nào cần đi khám

Cấp cứu ngay nếu đã biết hoặc nghi có thai (kể cả chưa thử) mà có một trong các dấu hiệu:

• Đau bụng dữ dội, đột ngột, đặc biệt đau lệch một bên.
• Đau đầu vai không rõ lý do.
• Choáng, hoa mắt khi đứng, ngất, vã mồ hôi, tim đập nhanh, da tái.
• Mót rặn, nặng hậu môn kèm đau bụng.
• Ra máu nhiều, thấm ướt băng vệ sinh trong khoảng một giờ.

Khám trong ngày nếu que thử dương tính kèm ra máu ít hoặc đau âm ỉ. Khám sớm chủ động nếu thuộc nhóm nguy cơ ở trên, kể cả khi không có triệu chứng gì. Nếu bạn không chắc mình nên đến cấp cứu hay khám thường, phần tự đánh giá mức gấp ở trợ lý chuẩn bị đi khám có thể giúp bạn quyết định và biết cần kể gì với bác sĩ.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – who.int
• Hiệp hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) – acog.org
• Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) – nhs.uk
• Mayo Clinic – mayoclinic.org
• Bộ Y tế Việt Nam – Hướng dẫn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản