Cách phân biệt sữa bột thật và giả: vì sao nhìn, ngửi, nếm không đủ và nên kiểm tra gì
Sữa giả ngày nay thường pha từ bột sữa rẻ nên màu, mùi, độ tan gần như thật. Cách chắc hơn là chọn nơi mua, kiểm bao bì, đối chiếu số lô với hãng và biết dấu hiệu cần dừng.
Cách phân biệt sữa bột thật và giả đáng tin nhất không nằm ở việc nhìn màu, ngửi, nếm hay xem mã vạch, mà ở chỗ mua: mua từ nhà phân phối chính hãng, kiểm tra bao bì nguyên vẹn, đối chiếu số lô với hãng, và giữ hoá đơn. Sữa giả hiện nay thường được pha từ bột sữa thật rẻ tiền nên màu, mùi, độ tan gần như giống hệt; cái bị thiếu là đạm, vi chất – thứ mắt và lưỡi không phát hiện được. Nếu nghi ngờ, ngừng dùng, giữ lại lon và báo cho hãng hoặc cơ quan quản lý thị trường.
Vì sao các mẹo "nhìn – ngửi – nếm – pha" không đáng tin
Bài viết cũ hướng dẫn: sữa thật màu vàng nhạt, mùi thơm dịu, mịn tay, khi thả vào nước thì nổi lơ lửng rồi mới tan; sữa giả màu lạ, mùi chua, có sạn, tan nhanh và lắng cặn. Những mẹo này có hai vấn đề:
- Mỗi loại sữa thật đã khác nhau. Sữa công thức cho trẻ sơ sinh, sữa tăng cân, sữa cho người tiểu đường, sữa đã thuỷ phân đạm… có màu, mùi và độ tan rất khác nhau tuỳ thành phần (dầu thực vật, chất xơ, đạm thuỷ phân, công nghệ sấy). Một số sữa thật tan rất nhanh vì được sản xuất dạng hạt để dễ pha.
- Hàng giả được làm để qua mặt chính những phép thử này. Kẻ làm giả thường dùng bột sữa, đường, chất béo, hương liệu – cho ra sản phẩm có màu, mùi gần như thật. Thứ bị cắt bớt là đạm, vitamin, khoáng chất, DHA… Không ai nếm được hàm lượng đạm.
Bài học lớn nhất về điều này là vụ sữa nhiễm melamine ở Trung Quốc năm 2008: melamine được trộn vào để qua mặt xét nghiệm đạm, sữa trông và có mùi hoàn toàn bình thường, nhưng gây sỏi thận cho hàng trăm nghìn trẻ. Đó là lý do không nên tin vào cảm quan.
Ngoài ra, "nếm thử" bằng cách đổ bột vào miệng không có vấn đề gì về an toàn, nhưng không cho ra kết luận nào. Còn "thấy vón cục là sắp hết hạn" thì chỉ đúng một phần: sữa bị ẩm sẽ vón, có thể do bảo quản kém sau khi mở nắp – không phải dấu hiệu giả.
Mã vạch 893 không chứng minh "hàng Việt", 690 không chứng minh "hàng Trung Quốc"
Đây là ngộ nhận rất phổ biến. Ba chữ số đầu của mã vạch EAN-13 chỉ cho biết doanh nghiệp đăng ký mã với tổ chức GS1 của nước nào, không phải nơi sản xuất. Một hãng đăng ký mã ở Mỹ có thể sản xuất tại nhà máy ở Ireland hay Singapore; một công ty Việt Nam nhập khẩu, đóng gói lại có thể dùng mã 893. Kẻ làm giả cũng có thể in mã vạch y hệt hàng thật. GS1 Việt Nam đã nhiều lần lưu ý điều này.
Mã vạch chỉ có ích khi bạn quét bằng ứng dụng tra cứu chính thức và thấy thông tin không khớp với sản phẩm (ví dụ quét ra tên một loại nước giặt). Còn khớp thì cũng chưa nói lên được gì.
Tem chống giả và mã QR cũng làm giả được
Quét mã QR rồi được dẫn đến một trang báo "hàng chính hãng" không có nghĩa là thật – trang đó có thể do chính người làm giả dựng lên. Chỉ tin kết quả khi bạn tra trên ứng dụng hoặc trang web chính thức của hãng mà bạn tự gõ địa chỉ, hoặc gọi tổng đài in trên website của hãng (không phải số in trên lon đang nghi ngờ).
Những việc làm thật sự giảm rủi ro
- Chọn nơi mua: siêu thị lớn, chuỗi cửa hàng mẹ và bé có danh tiếng, nhà thuốc lớn, hoặc gian hàng chính hãng trên sàn thương mại điện tử (có nhãn "Mall", "chính hãng" do sàn xác thực). Cẩn thận với livestream bán "hàng xách tay giá rẻ", hàng "thanh lý", giá thấp hơn thị trường hẳn 20–30%.
- Kiểm bao bì trước khi trả tiền: lon không móp, nắp và màng seal nguyên vẹn, không có dấu bóc dán lại. Nhãn phụ tiếng Việt đầy đủ (tên đơn vị nhập khẩu hoặc sản xuất, địa chỉ, hướng dẫn pha) với sữa bán tại Việt Nam.
- Hạn dùng và số lô: in hoặc dập rõ, không bị cạo, dán đè, in chồng. Số lô ở đáy lon và trên hộp ngoài (nếu có) phải khớp nhau.
- Đối chiếu với hãng: chụp mã lô gửi tổng đài hãng hỏi xem lô đó có phân phối tại Việt Nam không.
- Giữ hoá đơn, giữ lon cho tới khi dùng hết. Khi có vấn đề, đây là bằng chứng để khiếu nại.
- Theo dõi tin thu hồi: đôi khi hàng thật cũng bị thu hồi vì lỗi sản xuất. Các vụ thu hồi thường được thông báo trên trang của Cục An toàn thực phẩm và của hãng.
Hàng "xách tay" có đáng lo?
Hàng xách tay không phải lúc nào cũng giả, nhưng khó kiểm nguồn gốc, có thể bị bảo quản nóng khi vận chuyển, và không có nhãn phụ hướng dẫn pha bằng tiếng Việt. Nếu dùng, chọn người bán có lịch sử rõ ràng, yêu cầu hoá đơn mua ở nước ngoài, và đặc biệt cẩn thận với sữa cho trẻ sơ sinh.
Dấu hiệu nên dừng ngay một lon sữa đang dùng
- Mùi lạ (ôi dầu, chua, mốc), có côn trùng, vật lạ, vón cứng ngay khi vừa mở.
- Lon mới mua mà màng seal bị rách, không có muỗng, muỗng khác loại thường thấy của hãng.
- Pha xong có màu, mùi khác hẳn lon trước cùng loại, cùng hãng.
- Trẻ đang uống ổn đột nhiên chê, nôn, tiêu chảy, đi ngoài phân bất thường sau khi đổi sang lon mới.
Khi đó: ngừng dùng, đậy kín lon, ghi lại nơi mua – ngày mua – số lô, chụp ảnh. Liên hệ hãng và cơ quan quản lý thị trường hoặc phòng y tế địa phương. Đừng đổ đi hay bán lại.
Pha đúng cũng quan trọng như mua đúng
Rất nhiều vấn đề "sữa không tốt" thực ra đến từ cách pha:
- Đúng tỉ lệ: dùng đúng muỗng của hộp, gạt ngang, không nén. Pha loãng để "tiết kiệm" làm trẻ thiếu chất; pha đặc gây táo bón, mất nước, có thể hại thận ở trẻ nhỏ.
- Sữa bột không vô trùng: Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo pha sữa công thức cho trẻ nhỏ bằng nước đã đun sôi để nguội còn không dưới 70°C (khoảng 30 phút sau khi sôi), để diệt vi khuẩn như Cronobacter có thể có trong bột. Sau đó làm nguội nhanh dưới vòi nước rồi thử nhiệt độ trên cổ tay trước khi cho trẻ bú. Nếu nhãn hãng có hướng dẫn khác cho sản phẩm đặc biệt, làm theo nhãn.
- Không để sữa đã pha quá lâu: trẻ bú dở thì bỏ phần thừa, không để dành cữ sau.
- Sau khi mở nắp: đậy kín, để nơi khô mát, dùng hết trong thời gian ghi trên nhãn; không để trong tủ lạnh (dễ hút ẩm).
- Vệ sinh bình: rửa sạch, tiệt trùng bình và núm cho trẻ dưới vài tháng tuổi theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Với trẻ dưới 6 tháng, sữa mẹ vẫn là lựa chọn được khuyến cáo đầu tiên. Khi cần dùng sữa công thức, không có loại "tốt nhất" chung cho mọi trẻ; loại hợp là loại phù hợp tuổi, trẻ dung nạp tốt và gia đình mua được ổn định từ nguồn tin cậy.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám
- Đi cấp cứu: trẻ nôn liên tục, li bì, bỏ bú hoàn toàn; sốt ở trẻ dưới 3 tháng tuổi; dấu hiệu mất nước (khóc không có nước mắt, tã khô nhiều giờ, thóp lõm, môi khô); phát ban kèm sưng môi, mặt, khó thở sau khi uống sữa.
- Tiêu chảy, đi ngoài phân có máu, nôn nhiều sau khi đổi lon sữa mới.
- Trẻ không tăng cân hoặc tụt cân qua các lần cân, dù bú đủ cữ.
- Người lớn tuổi, người tiểu đường dùng sữa chuyên biệt mà đường huyết bỗng tăng bất thường khi đổi lon mới – cần kiểm tra lại nguồn sữa và báo bác sĩ.
Khi đi khám, mang theo lon sữa (hoặc ảnh chụp nhãn, số lô) để bác sĩ biết trẻ đang dùng gì.
Hỏi đáp nhanh
Sữa thật thả vào nước có nổi lơ lửng không?
Tuỳ loại. Nhiều sữa thật được sản xuất dạng hạt tan nhanh, chìm ngay. Độ tan phụ thuộc công nghệ sấy và thành phần, không phải bằng chứng thật – giả.
Mã vạch 893 có phải sữa sản xuất ở Việt Nam?
Không chắc. Mã 893 chỉ cho biết doanh nghiệp đăng ký mã vạch tại GS1 Việt Nam. Nơi sản xuất phải đọc trên nhãn ("sản xuất tại…").
Mua sữa trên sàn thương mại điện tử có an toàn?
An toàn hơn khi mua ở gian hàng chính hãng được sàn xác thực, giá sát giá niêm yết. Cẩn thận với cửa hàng mới mở, giá rẻ bất thường, ảnh sản phẩm lấy từ mạng.
Có thể tự gửi sữa đi kiểm nghiệm không?
Có, các trung tâm kiểm nghiệm nhận mẫu có thu phí, nhưng thường cần lon còn nguyên hoặc đủ lượng mẫu. Cách nhanh hơn là báo hãng và cơ quan quản lý thị trường để họ lấy mẫu.
Trẻ đã uống phải sữa nghi giả thì làm gì?
Ngừng dùng, đổi sang lon mua ở nguồn tin cậy, theo dõi cân nặng và tiêu hoá. Nếu trẻ đã dùng nhiều tuần, hãy đưa trẻ đi khám nhi để đánh giá tăng trưởng.
