Làm đẹp từ cỏ ích mẫu: các bài mặt nạ, cháo trị mụn có tác dụng không và ai tuyệt đối không dùng

Ích mẫu là vị thuốc y học cổ truyền dùng chủ yếu cho các vấn đề kinh nguyệt, không phải mỹ phẩm. Các bài "làm đẹp từ cỏ ích mẫu" như mặt nạ trị mụn, cháo ích mẫu với tô mộc và đào nhân, canh trứng ích mẫu "dưỡng nhan" chưa có nghiên cứu nào chứng minh làm đẹp da. Ngược lại, chúng có rủi ro thật: ích mẫu có thể kích thích co bóp tử cung nên phụ nữ mang thai tuyệt đối không dùng, và đào nhân (nhân hạt đào) có chứa chất có thể sinh ra cyanide nếu dùng sai cách.

Nếu bạn tìm hiểu ích mẫu cho rối loạn kinh nguyệt, bài cao ích mẫu chữa rối loạn kinh nguyệt đã nói riêng về chuyện đó. Bài này chỉ bàn ích mẫu trong vai trò "làm đẹp".

Vì sao ích mẫu bị gắn với làm đẹp

Trong y học cổ truyền, ích mẫu (Leonurus) được dùng để "hoạt huyết, điều kinh". Logic dân gian là: kinh nguyệt đều, khí huyết lưu thông thì da hồng hào, ít mụn. Đúng là nhiều phụ nữ nổi mụn theo chu kỳ, và mụn nội tiết có liên quan tới hormone. Nhưng từ đó suy ra "uống ích mẫu thì da đẹp" là bước nhảy chưa được kiểm chứng.

Bài cũ còn nói ích mẫu chứa selen, mangan nên "chống lão hoá". Hầu như mọi loại rau lá đều có vi lượng khoáng chất này; lượng trong một nắm dược liệu không có ý nghĩa gì với làn da.

Xem lại từng công thức cũ

Câu "những phương pháp này không có tác dụng phụ" trong bài cũ là sai. Thảo dược có hoạt tính đủ để điều kinh thì cũng đủ để gây tác dụng không mong muốn.

Rủi ro cụ thể của ích mẫu và các vị đi kèm

Ích mẫu

• Có thể gây co bóp tử cung: chống chỉ định khi mang thai, kể cả khi chưa chắc có thai mà đang chậm kinh. Uống ích mẫu để "điều kinh" khi thực ra đang có thai là tình huống nguy hiểm, có thể dẫn tới sảy thai.
• Kinh nguyệt ra nhiều: người vốn rong kinh, cường kinh, dùng thêm vị hoạt huyết có thể ra máu nhiều hơn.
• Tương tác thuốc: ích mẫu có thể ảnh hưởng tới đông máu và có tác dụng an thần nhẹ; người đang dùng thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu, thuốc ngủ, thuốc an thần cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
• Dùng liều cao có thể gây mệt, tiêu chảy, đau bụng.

Đào nhân (nhân hạt đào)

• Chứa amygdalin, chất có thể giải phóng cyanide khi vào cơ thể. Trong y học cổ truyền, đào nhân được chế biến và dùng liều nhỏ có kiểm soát.
• Tự mua về nấu cháo ăn ba bữa mỗi ngày, cách ngày, là cách dùng có nguy cơ: chóng mặt, buồn nôn, khó thở là những dấu hiệu cần đi viện ngay.
• Kỵ thai.

Tô mộc (gỗ vang)

• Thuộc nhóm hoạt huyết, kỵ thai. Không có lý do gì để cho vào món ăn làm đẹp.

Nguồn gốc dược liệu

Dược liệu phơi khô bán trôi nổi có thể bị mốc, lẫn tạp chất, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, hoặc bị nhầm cây. Nếu có chỉ định dùng, nên mua ở nhà thuốc y học cổ truyền có giấy phép, ưu tiên chế phẩm có số đăng ký.

Mụn theo chu kỳ kinh: điều thực sự giúp được

Lý do nhiều người tìm tới ích mẫu "làm đẹp" là mụn nổi quanh cằm, quai hàm, tăng lên trước kỳ kinh. Đây là mụn có yếu tố nội tiết, và có những cách đã được kiểm chứng:

• Chăm da cơ bản: rửa mặt dịu nhẹ hai lần mỗi ngày, không nặn, kem dưỡng không gây mụn, chống nắng.
• Sản phẩm không kê đơn: benzoyl peroxide, axit salicylic, axit azelaic, adapalene (ở một số nơi bán không kê đơn). Dùng theo nhãn hoặc hỏi dược sĩ; một số hoạt chất không dùng khi mang thai.
• Mụn vừa đến nặng, mụn để lại sẹo, mụn kèm kinh nguyệt thưa, rậm lông, tăng cân: cần khám. Bác sĩ có thể kiểm tra hội chứng buồng trứng đa nang và kê thuốc phù hợp, có khi là thuốc nội tiết dưới sự theo dõi.
• Lối sống: ngủ đủ, giảm đồ ngọt và đồ uống có đường; ở một số người, giảm sữa giúp bớt mụn.

Nếu vẫn muốn dùng ích mẫu

1. Chắc chắn không mang thai (thử thai nếu chậm kinh).
2. Gặp thầy thuốc y học cổ truyền có chuyên môn để được khám, không tự bốc theo bài trên mạng.
3. Dùng chế phẩm có số đăng ký, theo hướng dẫn trên nhãn.
4. Báo cho bác sĩ, dược sĩ mọi thuốc đang dùng.
5. Dùng trong thời gian ngắn, theo dõi kinh nguyệt; có bất thường thì ngưng.

Khi nào nên dừng / hỏi bác sĩ

• Đang dùng ích mẫu mà phát hiện có thai, hoặc ra máu âm đạo kèm đau bụng khi đang chậm kinh: ngưng ngay và đi khám sản phụ khoa.
• Kinh nguyệt ra nhiều bất thường (thấm đầy băng vệ sinh mỗi 1–2 giờ, có cục máu đông lớn), chóng mặt, mệt lả: đi khám.
• Sau khi ăn cháo hay uống thuốc có đào nhân thấy chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, khó thở, môi tím: đi cấp cứu ngay.
• Đắp mặt nạ thảo dược bị đỏ, ngứa, rát, mụn viêm nhiều hơn: ngưng và khám da liễu.
• Mụn kéo dài nhiều tháng, mụn bọc đau, để lại sẹo, hoặc kèm kinh thưa, rậm lông: nên khám da liễu hoặc phụ khoa, nội tiết.

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới – WHO, hướng dẫn về sử dụng thuốc dược liệu an toàn (who.int)
• Memorial Sloan Kettering Cancer Center – About Herbs (motherwort)
• National Center for Complementary and Integrative Health – NCCIH (nccih.nih.gov)
• American Academy of Dermatology – mụn trứng cá ở người trưởng thành (aad.org)
• Bộ Y tế Việt Nam – Dược điển Việt Nam