Cây rẻ quạt (xạ can) chữa đau họng, khản tiếng: dùng thế nào và khi nào phải đi khám

Rẻ quạt (xạ can, tên khoa học trước đây là Belamcanda chinensis, nay được xếp vào chi Diên vĩ với tên Iris domestica) là vị thuốc Đông y quen thuộc cho đau họng, khản tiếng. Bằng chứng hiện có chủ yếu đến từ phòng thí nghiệm và kinh nghiệm dân gian, chưa có thử nghiệm đáng tin trên người cho thấy nó làm khỏi bệnh nhanh hơn. Dùng ngắn ngày để ngậm cho dịu họng thì ít rủi ro với người lớn khoẻ mạnh, nhưng khản tiếng kéo dài quá 3 tuần thì phải đi khám tai mũi họng, không ngậm thuốc tiếp.

Rẻ quạt là cây gì, dùng bộ phận nào

Rẻ quạt là cây thảo sống lâu năm, cao 0,5–1 m, lá dẹt xếp thành hình nan quạt (vì thế có tên gọi này), hoa màu cam có đốm đỏ. Cây hay được trồng làm cảnh và làm thuốc ở nhiều vùng nông thôn. Bộ phận dùng là thân rễ (người ta quen gọi là "củ"), màu vàng nhạt bên trong, vị đắng.

Theo Đông y, xạ can vị đắng, tính hàn, dùng để "thanh nhiệt, giải độc, tiêu đờm, lợi hầu họng". Trong sách thuốc cổ truyền, nó là một trong những vị chủ lực cho chứng họng sưng đau, có đờm.

Khoa học biết gì về rẻ quạt

Thân rễ rẻ quạt chứa nhiều isoflavone (như tectorigenin, irigenin, iridin) và các hợp chất nhóm iridal. Trong ống nghiệm và trên động vật, các chất này cho thấy tác dụng kháng viêm, chống oxy hoá và ức chế một số vi khuẩn, virus. Đó là lý do người ta tin rẻ quạt "tiêu viêm".

Nhưng cần nói rõ giới hạn:

• Kết quả trong ống nghiệm dùng nồng độ chiết xuất cao, không tương đương với nước giã ngậm trong miệng vài phút.
• Chưa có thử nghiệm lâm sàng chất lượng tốt, có nhóm đối chứng, cho thấy rẻ quạt rút ngắn thời gian đau họng hay khàn tiếng so với chăm sóc thông thường.
• Phần lớn đau họng do virus, tự khỏi trong khoảng một tuần. Vì vậy cảm giác "uống rẻ quạt 3–5 ngày là khỏi" rất dễ nhầm với diễn tiến tự nhiên của bệnh.

Nói gọn: rẻ quạt có thể giúp dịu họng phần nào (một phần nhờ vị đắng kích thích tiết nước bọt, một phần nhờ muối nếu giã cùng muối), nhưng không phải thuốc điều trị.

Khản tiếng: hiểu đúng thì mới chữa đúng

Đau họng và khản tiếng hay đi cùng nhau nhưng là hai chỗ khác nhau. Đau họng là viêm vùng hầu (phía sau lưỡi, quanh amidan). Khản tiếng là do dây thanh trong thanh quản bị phù nề hoặc rung không đều. Thuốc ngậm, nước giã chỉ chạm tới vùng hầu, không chạm tới dây thanh. Vì vậy với khản tiếng, việc quan trọng nhất là cho dây thanh nghỉ.

Các nguyên nhân khản tiếng thường gặp:

Những việc làm được ngay khi bị khản tiếng

• Nói ít, nói nhỏ nhẹ bình thường, không nói thì thầm. Nhiều người tưởng thì thầm là nghỉ giọng, thực ra thì thầm gắng sức làm dây thanh căng hơn.
• Uống đủ nước, nước ấm dễ chịu hơn. Dây thanh cần lớp nhầy loãng để rung trơn.
• Hít hơi nước ấm (đứng gần nồi nước ấm, không trùm chăn kín, không dùng nước sôi sùng sục vì dễ bỏng – đặc biệt cẩn thận với trẻ em).
• Tránh đằng hắng liên tục; thay bằng nuốt nước bọt hoặc nhấp ngụm nước.
• Tạm bỏ thuốc lá, rượu, hạn chế phòng máy lạnh quá khô.

Cách dùng rẻ quạt theo kinh nghiệm dân gian

Nếu muốn dùng, cách đơn giản và ít rủi ro nhất là cách ngậm của dân gian: lấy một đoạn thân rễ tươi, rửa thật sạch, nhúng qua nước sôi, giã với vài hạt muối, vắt nước ngậm rồi nuốt dần. Dùng vài ngày, không kéo dài. Rẻ quạt khô thì thường sắc uống.

Bài cũ trên trang có giới thiệu một bài "viên rẻ quạt" phối với hạt gấc, quả na điếc và đại hồi, cho cả trẻ em ngậm. Bài này không nên làm:

• Hạt gấc (mộc miết tử) có độc tính, Đông y chỉ dùng ngoài da là chính, không tự làm viên cho uống, càng không cho trẻ em.
• Đại hồi ngoài chợ có thể lẫn hồi núi/hồi Nhật Bản – loại có độc thần kinh.
• Không thể kiểm soát liều khi tự làm viên tại nhà.

Các bài phối với cam thảo, cát cánh, hoàng cầm nên để thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ kê, vì mỗi vị có chống chỉ định riêng (ví dụ cam thảo dùng kéo dài có thể làm tăng huyết áp, giảm kali máu).

Ai không nên dùng rẻ quạt

• Phụ nữ có thai: sách Đông y xếp xạ can vào nhóm thận trọng/kiêng khi có thai, và không có dữ liệu an toàn hiện đại.
• Người hay đi ngoài phân lỏng, "tỳ vị hư hàn": xạ can tính hàn, vị đắng, dễ gây đầy bụng, tiêu chảy.
• Trẻ nhỏ: không tự cho uống nước sắc hay viên tự chế. Trẻ đau họng cần được người lớn theo dõi các dấu hiệu nặng ở phần dưới.
• Người đang dùng nhiều thuốc (thuốc chống đông, thuốc điều trị ung thư nhạy hormone, thuốc tiểu đường): isoflavone có hoạt tính giống estrogen yếu; dù chưa có ca tương tác được ghi nhận rõ, nên hỏi dược sĩ trước khi dùng dài ngày.

Rủi ro thường gặp hơn tác dụng của bản thân cây thuốc là nguồn dược liệu: hàng khô trôi nổi có thể ẩm mốc, nhiễm nấm, lưu huỳnh hoặc bị nhầm loài. Nếu mua, nên mua ở nhà thuốc y học cổ truyền có nguồn gốc rõ.

Khi nào cần đi khám

Đừng ngậm rẻ quạt hay bất cứ thuốc gì để "chờ cho qua" nếu có một trong các dấu hiệu sau:

• Khản tiếng kéo dài trên 3 tuần, nhất là người trên 40 tuổi, người hút thuốc, uống rượu nhiều: cần nội soi thanh quản để loại trừ u, ung thư thanh quản.
• Mất tiếng hoàn toàn đột ngột, hoặc khàn sau phẫu thuật vùng cổ, tuyến giáp, sau chấn thương cổ.
• Khó thở, thở rít, chảy nước dãi vì không nuốt được – đây là cấp cứu.
• Ho ra máu, nuốt nghẹn, sụt cân không rõ lý do, sờ thấy khối ở cổ.
• Đau họng một bên dữ dội, há miệng khó, giọng "ngậm hột thị" – có thể là áp xe quanh amidan.
• Sốt cao, đau họng nặng không ho, hạch cổ sưng đau – cần khám xem có viêm họng do liên cầu khuẩn (cần kháng sinh).

Nếu chưa biết nên khám chuyên khoa nào và mô tả triệu chứng ra sao, có thể dùng trợ lý chuẩn bị đi khám để sắp xếp lại các mốc thời gian trước khi gặp bác sĩ.

Phần phân biệt viêm họng do virus và do vi khuẩn, cùng cách súc họng đúng, có trong bài cây rau trai và viêm họng. Nếu đi kèm ho kéo dài, xem thêm những nguyên nhân gây ho.

Nguồn tham khảo

• NHS (Vương quốc Anh) – mục Laryngitis, Sore throat: nhs.uk
• Mayo Clinic – mục Hoarse voice, Laryngitis: mayoclinic.org
• Bộ Y tế Việt Nam – Dược điển Việt Nam (chuyên luận Xạ can)
• Đỗ Tất Lợi – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam