Cách dùng rắn lục xanh chữa bệnh: bằng chứng thật, rủi ro khi dùng và sơ cứu khi bị rắn lục cắn

Rắn lục xanh được y học cổ truyền dùng dưới dạng rượu ngâm, bột sấy khô hoặc món ăn để chữa phong thấp, đau nhức, mụn nhọt, nhưng không có nghiên cứu nào trên người chứng minh các công dụng này, và lời quảng cáo bột rắn "chữa bách bệnh, chữa ung thư" là sai. Rủi ro thì cụ thể: bị rắn cắn khi bắt, giết, sơ chế (kể cả rắn vừa chết); nhiễm ký sinh trùng và vi khuẩn từ thịt, máu, mật rắn; ngộ độc methanol từ rượu ngâm tự làm. Bài này nói rõ từng rủi ro và cách xử lý khi bị rắn lục cắn.

Rắn lục xanh là rắn gì

"Rắn lục xanh" là tên gọi chung của nhiều loài rắn lục màu xanh lá thuộc chi Trimeresurus (bài cũ nêu loài Trimeresurus stejnegeri). Ở Việt Nam, rắn lục xanh và rắn lục mép trắng là nhóm gây nhiều vết cắn nhất: chúng sống trên cây, bụi rậm, giàn mướp, bờ rào, màu lẫn với lá nên người làm vườn, hái quả, cắt cỏ hay bị cắn vào bàn tay, cánh tay, mặt.

Nọc rắn lục chủ yếu gây sưng nề tại chỗ và rối loạn đông máu (máu khó đông, chảy máu chân răng, chảy máu vết cắn kéo dài). Hiếm khi gây tử vong nếu được điều trị, nhưng có thể gây hoại tử, chảy máu nặng nếu chậm trễ.

Y học cổ truyền nói gì, khoa học xác nhận được gì

Sách cổ truyền mô tả thịt rắn lục vị ngọt mặn, tính ấm, "khứ phong chỉ thống", dùng cho phong thấp, mụn nhọt; mỡ rắn bôi bỏng; mật rắn chữa ho, đau mắt; da rắn trị ngứa. Đó là ghi chép kinh nghiệm, không phải kết quả thử nghiệm.

Đến nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào cho thấy bột hay rượu rắn lục giảm đau khớp, chữa viêm khớp, chữa ung thư. Một số thành phần trong nọc rắn được nghiên cứu để làm thuốc (ví dụ thuốc chống đông, thuốc huyết áp có nguồn gốc từ nọc rắn), nhưng đó là phân tử được tinh chế, thử nghiệm qua nhiều năm — hoàn toàn khác với việc uống bột thịt rắn sấy khô. Nọc rắn khi uống còn bị tiêu hoá như một loại đạm, không phát huy tác dụng như khi vào máu.

Bài cũ đưa liều "mỗi ngày 9g bột" hoặc "20ml rượu ngâm". Bài này không lặp lại các liều đó vì chúng không có cơ sở đánh giá hiệu quả và an toàn.

Rủi ro thật khi dùng rắn làm thuốc

1. Bị cắn khi bắt, giết và sơ chế

Phần lớn ca bị rắn cắn trong "nghề" làm thuốc xảy ra lúc bắt, nhốt, lấy rắn ra khỏi lồng, hay lúc mổ. Đầu rắn vừa bị chặt hoặc rắn vừa chết vẫn còn phản xạ cắn trong một thời gian; đã có nhiều báo cáo người bị cắn bởi rắn "đã chết". Khi bắt buộc phải xử lý rắn, dùng kẹp dài, găng dày, không cầm tay trần vào đầu rắn, và đầu rắn cắt ra phải được chôn hoặc xử lý ngay, không để trẻ nghịch.

2. Nhiễm ký sinh trùng

Thịt rắn, máu rắn, mật rắn có thể chứa ấu trùng sán (như ấu trùng sán nhái Spirometra). Khi ăn tái, uống máu tươi, nuốt mật sống, ấu trùng có thể di chuyển vào mô dưới da, mắt, thậm chí não, gây khối sưng di chuyển dưới da, đau mắt, co giật. Uống rượu pha máu hay mật rắn không diệt được ký sinh trùng chắc chắn.

3. Nhiễm khuẩn từ bột rắn

Bột rắn sấy khô không qua quy trình tiệt khuẩn có thể nhiễm Salmonella. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) từng cảnh báo các ca nhiễm Salmonella liên quan đến viên nang bột rắn chuông dùng làm "thuốc dân gian". Người già, người đang hoá trị, người suy giảm miễn dịch — chính là nhóm hay được mời mua bột rắn "chữa ung thư" — lại dễ bị nhiễm khuẩn huyết nặng nhất.

4. Rượu ngâm tự làm

• Rượu trắng nấu thủ công hoặc mua trôi nổi có thể lẫn methanol, gây mù loà, tử vong.
• Uống rượu thuốc "mỗi ngày một chén" trong nhiều tháng vẫn là uống rượu đều đặn, gây hại gan, tăng huyết áp, tương tác với thuốc đang dùng.
• Người bị gút, đau dạ dày, đang dùng thuốc chống đông, thuốc an thần không nên uống.

5. Trì hoãn điều trị

Rủi ro lớn nhất không nằm ở con rắn mà ở việc người bệnh ung thư, viêm khớp dạng thấp, lao, đái tháo đường dồn tiền và thời gian vào bột rắn rồi bỏ lỡ giai đoạn điều trị hiệu quả.

Nhận diện lời quảng cáo bột rắn đáng ngờ

• Hứa chữa nhiều bệnh không liên quan với nhau: ung thư, gan, thận, khớp, hen.
• Bán qua người bán dạo, livestream, "chủ trại rắn" kèm lời kể bệnh nhân khỏi bệnh, không có số đăng ký.
• Khuyên ngừng thuốc bác sĩ kê.
• Giá cao, mua theo liệu trình.

Chỉ cần gặp một dấu hiệu trên là đủ lý do không mua.

Bị rắn lục cắn: làm gì trong 30 phút đầu

Nên làm

1. Rời xa chỗ có rắn, giữ bình tĩnh, gọi người hỗ trợ.
2. Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ ở chi bị cắn trước khi sưng lên.
3. Để chi bị cắn bất động, có thể nẹp như nẹp gãy xương; hạn chế đi lại.
4. Đến ngay cơ sở y tế có khả năng điều trị rắn cắn; báo trước nếu có thể. Bệnh viện tuyến tỉnh và các trung tâm chống độc thường có huyết thanh kháng nọc rắn lục.
5. Nếu an toàn, chụp ảnh con rắn từ xa. Không cố bắt rắn mang theo.

Không nên làm

• Không garo chặt (buộc dây thật chặt phía trên vết cắn): với rắn lục, garo làm hoại tử nặng hơn.
• Không rạch, hút, đốt, chích lể vết cắn.
• Không đắp lá, đắp thuốc nam, chườm đá trực tiếp.
• Không uống rượu.
• Không chờ "xem có sưng không" mới đi: rối loạn đông máu có thể xuất hiện muộn sau vài giờ dù chỗ cắn ít sưng.

Ở bệnh viện, người bị rắn lục cắn thường được theo dõi ít nhất 24 giờ và xét nghiệm đông máu nhiều lần, kể cả khi lúc đầu trông có vẻ nhẹ.

Đau khớp, mụn nhọt: lựa chọn có cơ sở hơn

• Đau khớp do thoái hoá: giảm cân, tập mạnh cơ quanh khớp, thuốc giảm đau không kê đơn dạng bôi hoặc uống theo nhãn/dược sĩ.
• Sưng đau nhiều khớp, cứng khớp buổi sáng: khám Cơ xương khớp để xét viêm khớp dạng thấp — bệnh cần điều trị sớm bằng thuốc chống thấp.
• Mụn nhọt: chườm ấm, giữ sạch, không nặn; nhọt lớn, sốt, nhọt tái phát cần khám.
• Bỏng: xả nước mát 20 phút, che bằng gạc sạch. Không bôi mỡ rắn, mỡ trăn hay mỡ động vật nào vì dễ nhiễm khuẩn.

Khi nào cần đi khám

• Bất kỳ ai bị rắn cắn, kể cả không chắc là rắn độc → đi khám ngay.
• Sau khi uống, ăn sản phẩm từ rắn mà sốt, tiêu chảy, đau bụng, đặc biệt ở người già, người suy giảm miễn dịch.
• Có khối sưng dưới da di chuyển vị trí, đau mắt, nhìn mờ, co giật sau khi từng ăn rắn, ếch nhái sống hoặc uống máu, mật rắn.
• Sau khi uống rượu ngâm mà nhìn mờ, đau đầu dữ dội, khó thở, lơ mơ — nghi ngộ độc methanol, gọi cấp cứu.
• Đau khớp kéo dài trên 6 tuần, sưng nhiều khớp, sụt cân, sốt.

Nguồn tham khảo

• WHO — Snakebite envenoming — who.int
• Bộ Y tế — Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị rắn cắn
• Trung tâm Chống độc — Bệnh viện Bạch Mai
• CDC — cảnh báo Salmonella liên quan viên nang bột rắn; Sparganosis — cdc.gov
• WHO — Methanol poisoning outbreaks